Per cercare una parola:
*Clicca su Modifica *Clicca su Trova *Scrivi la parola desiderata
|
ITALIANO - SARDO
s S
S/1 (sa-sch) |
D U L S
DIZIONARIO UNIVERSALE
|
|
Sibilante
dentale sonora e/o sorda. 17^ lettera dell’alfabeto sardo. S
manna “S maiuscola”, s
minore o pitica “s minuscola”. Pronuncia: esse, essi. sabadiglia
sf.
bot. (Sabadilla officinalis) [sabadilla,
ellébore , cebadilla, Nieswurz]
sabadìglia, sebadìglia, sebidìglia, semedìglia,
sibidìglia (probm. sp. cebadilla) (L),
teredda, tzeredda, sebidìllia
(N),
sebadìglia, sabadìglia, sebidìllia, tzeredda (C), sabadìglia, billèllera
(S), billèllera (G) sabato
sm.
[Saturday,
samedi, sábado, Sonnabend]
sàpadu (lat. SABATUM)
(L),
sàpadu, sàpatu (N), sàbudu, sàburu,
sàbadu
(sp. sábado) (C), sabaddu (S),
sàbbatu, sàbbaddu
(Cs), sàppatu
(G) // èssere a su sàpadu (L) “essere
in estrema necessità economica, in estrema miseria”; longu che su sàpadu
santu (L) “lungo come il s. di
passione”; sabatina
(L) “conferenza che nei seminari
si teneva il s.”; sabatinu
(C) “del s.”; Ne sàpadu
sentza sole ne fémina sentz’amore (prov.-L) “Né
s. senza sole né donna senz’amore”; Deus non pagat su sàbudu a
notti (prov.-C) “Dio non paga il
s. notte”; Lu sàbbatu è abbundanziosu (prov.-G) “Il
s. munifico” sabbia
sf.
[sand,
sable, arena, Sand]
sàbbia, rena (lat. ARENA) (L),
arena (N), arena, anei, arenatzu m. (C),
sàbbia, rena (S), rena (G) // renatzu
m. (L) “terra sabbiosa usata per le costruzioni”;
terra
fodda (L), tremedali m. (C),
rena fodda (G) “s. mobili”; pratta
arena (N) “gioco del cercare qualcosa nascosta sotto la s.”; surenare
(N) “depositarsi della s. sulla
riva di un fiume”; arrenadorzu m. (N) “deposito di s.”;
scirfu m. (C) “sabbie mobili” sabbiare
vt.
[to
sand, sabler, enarenar, sandstrahlen]
insabbiare, tuppare (piènnere, covaccare) cun rena (L), arenare (N),
arenai, preni (coberri) de arena (C), sabbià, insabbià, cuvaccà di rena
(S), arinà, assaccarrà di rena (G) sabbiatura
sf.
[sand-blasting,
bain de sable, baño de arena, Sandbad]
sabbiadura (L), arenadura (NC), sabbiaddura (S), arinatura (G) sabbione
sm.
[sandy
soil, gros sable, sablón, Sandboden]
sabbione (L), sassu, arenatzu, arena grussa f.
(N), arena grussa f., greganti, saburra
f. (C),
sabbioni (SG) sabbioso
agg.
[sandy,
sableux, arenoso, sandig]
arenosu, renarzu, sabbiosu (L), arenosu, arenatzinu, sàssinu (N), arenosu
(C), sabbiosu, rinosu (S), renosu (G) // renatzu
(L) “terreno s.”; preda
sàssina f., perda códina
f. (N)
“pietra s.” sabina
marittima sf.
bot. (Juniperus sabina) [savine,
sabine, sabina, Sabine]
nìbaru màsciu m., zinìbaru màsciu m. (L),
ghinìperu mascru (màscrinu) m.,
ghinìperu ispinosu m. (N),
sabina, tzinnìbiri burdu m. (C),
nìbbaru màsciu m. (S), nìbbaru
lìsgiu m., sabina (G) sabotaggio
sm.
[sabotage,
sabotage, sabotaje, Sabotage]
dannu (lat. DAMNUM), sagrastu,
istridu (it. ant. strido) (L),
sabotazu (N), dannu, scalabru (sp.
descalabro), sciusciu, stragu (sp.
estrago) (C), sabotàggiu, danniggiamentu (S), disciarra f.,
dannigghjamentu (G) sabotare
vt.
[to
sabotage, saboter, sabotear, sabotieren]
fàghere dannu, sagrastare (cat.
segrestar) (L), sabotare, rughinare (N), scalabrai (sp.
descalabrar), sciusciai (C), sabutà, danniggià (S), dannigghjà,
scantarà (G) sabotato
pp.
agg. [sabotaged,
saboté, saboteado, sabotiert]
sagrastadu (L), sabotau, rughinau (N), scalabrau, sciusciau (C), sabutaddu,
danniggiaddu (S), dannigghjatu, scantaratu (G) sabotatore
sm.
[saboteur,
saboteur, saboteador, Saboteur]
sagrastadore, dannarzu (L), sabotadore, rughinadore, dannaresu (N),
scalabradori, sciusciadori (C), sabotadori, dannàggiu (S), dannagghju,
dannaresu (G) saburrale
(lingua) agg.
mf. med. [saburral,
saburral, saburral, saburral]
limba brutta (LN), lìngua brutta (C), linga saurradda (S), linga brutta
(G) sacca
sf.
[bag,
sac, funda, Sack]
sacca (L), fodde de bùssia m.,
cala (N), sacca (C), sacca,
sacchetta
(S), sacchetta, balletta (G) // sacca (C) “anche:
trasporto di grano o altre derrate all’estero; sp. saca”; pisciaroru
m. (S) “s. che si applica
agli incontinenti urinari” saccapane
sm.
[haversack,
panetière, bolsa del pan, Wandertasche]
tasca f. (= it.), saccappane
(L), tasca f. (NC), saccappani,
ippurthinu (S), saccappani, stacconi (G) saccarina
sf.
[saccharine,
saccharine, sacarina, Sacharin]
saccarina saccente
agg.
smf. [pedantic,
pédant, sabihondo, naseweiss]
ischidore, ischidu,
dengosu (sp. dengoso (L), ischiu,
dengosu, alloddiau (N), sciutottu, sabieddu, dengosu (C), sabbuddu,
assabbuddu, ippìzziggu (S), sattuttu, spizzeccu (G) saccenteria
sf.
[pedantry,
pédanterie, sabihondez, Vorwitzigkeit]
sabidoria, presumidura, presumu m.,
ispuddédriu m. (L), sapidoria,
presuntzione, putriu m.,
arroddu
m. (N), sabiùmini m.,
presumidura (C), prisunzioni, ippizziggumu m.
(S), prisumu m., spizzecculùgghjni
(G) saccentone
agg.
[wiseacre,
savantasse, sabihondo, anmassend]
ischidu meda (L), ischiu meda, Zubannecuchina (fig.)
(N), sciutottu (C), mannoni, sabbuddu umbé (S), sattuttu (G) saccheggiamento
sm.
[sacking,
pillage, saqueo, Plúnderung]
assacchizu, assacchizada f.,
-adura f., assacchizamentu, abbadinu
(L), sacchizu, abbadinu (N), sacchéggiu, sdorrobatóriu (C), saccheu,
sacchéggiu, arrubbatóriu (S), assacchiamentu (G) saccheggiare
vt.
[to
sack, piller, saquear, plündern]
assacchizare, sacchizare
(= it.),
grassare, abbadinare
(L), sacchizare, abbadinare, isculare (N), saccheggiai, sdorrobai (it.
derubare x sp. robar), torrobai (C),
sacchiggià, fà a saccheu, accrassà
(S),
assacchià (sp. saquear),
pridagghjà (G) saccheggiato
pp.
agg. [sacked,
pillé, saqueado, plündert]
assacchizadu, abbadinadu (L), sacchizau, abbadinau, isculau (N),
saccheggiau, sdorrobau, torrobau (C), sacchiggiaddu (S), assacchiatu,
pridagghjatu (G) saccheggiatore
sm.
[pillager,
pilleur, saqueador, Plünderer]
assacchizadore, abbadinadore (L), sacchizadore, abbadinadore (N),
saccheggiadori, sdorrobadori (C), sacchiggiadori (S), assacchiadori,
pridagghju (G) saccheggio
sm.
[pillage,
pillage, saqueo, Plünderung]
assacchizu, abbadinu, manumala f.
(L), sacchizu, abbadinu, isorrobatorju
(N),
sacchéggiu, sdorrobatóriu, sdorrobu, torrobu (C), saccheu, sacchéggiu
(S), assacchiamentu, ingàrriu, furazzina f.
(G) saccheria
sf.
[manufactory
of sacks, fabrique de sacs, fábrica de sacos, Sackfabrik]
saccheria sacchetta
sf.
dimin. [nose-bag,
sachet, saquete, Säckchen]
sacchetta, sacchitta (LN), sacchitta, saccedda,
cuneddu m., siringoni m.
(s. usata per mettere la crema nei dolci; it. siringa) (C), sacchetta
,sacchedda
(S), sacchetta, sacchitta, balletta (G) // una sacchitta de sceti (C) “una s. di farina” sacchetto
sm.
dimin. [little
sack, sachet, saquito, Säckchen]
saccheddu, saccareddu, sacchitteddu, sacchitta
f., cuneddu, bussiottu (s.
di pelle di gatto), balletta
(L),
sacchetta f., balletta f.
(it. balletta), cuna f. (s. di
tela; lat. CUNA), cunizolu
(N),
sacchittu, sacchitteddu, cuninzolu, cuneddu, bussera f. (C),
saccareddu, sacchittu (S), sacchittu, saccheddu (G) // mesusacchetta
f. (N) “mezzo s.”; cappotta f., saccu de monte,
saccu nigheddu (N) “s. di pelle scura del pastore”; Arratza
de preigadore su de occanu! Pariat boghende dae su saccheddu! (L) “Che
bel predicatore quello di quest’anno! Parlava con bello eloquio!” sacco
sm.
[sack,
sac, saco, Sack]
saccu, tùrralu
(L), saccu
(lat. SACCUS)
saccheddu
(N),
saccu, bussinu (C), saccu (SG),
// culatzu (L) “fondo del
s.”; pèrdere saccu e sale (L) “perdere
tutto”; m’andat su
coro che porcheddu in saccu (N) “mi
batte il cuore come al porcello che è nel s.”; iscioddau (C) “chi
vuota il s., chi non sa mantenere un segreto”; cugulloni de su saccu
(C) “estremità del s.; sp. cogujón”;
saccaria f., saccheria f.
(C) “complesso di 25-50 s.”; saccheri (C) “caricatore e scaricatore
di s. di grano”; casthia
f. (S) “s. a
maglie larghe per contenere paglia e
fieno”; curattoni (S) “detto del s. riempito in minima
parte”; Saccu
bóidu non rezet reu (prov.-L), Saccu sbuidu no abbarrat strentaxu (prov.-C)
“S. vuoto non sta in piedi”; Ca portha pani in saccu no è sàbiu
né maccu (prov.-S) “Chi porta
pane nel s. non è né savio né matto”; Illu saccu no vi stani li
codi (prov.-G) “Nel sacco non c’è
posto per le code” saccoccia
sf.
[pocket,
poche, bolsillo, Tasche]
busciacca (cat. butxaca),
busacca (L), butzacca (N), bucciacca, berta, moccilla
(C), busciàccara (S), busciacca, busciàccara (G) // muccìglia, mutzìglia
(L), murcìglia, muscìglia, muccìllia (C), muccìglia (S) “s. per raccogliere le olive, scarsella; cat. motxilla; sp. mochila”;
musetta (L) “s. carica di provenda
che si appende al collo del cavallo” saccomanno
sm.
[sacker,
gaujat, sacomano, Plünderung]
abbadinu, assacchizu (L), sacchizu, abbadinu (N), sacchéggiu, sdorrobu
(C), saccheu (S), assacchiamentu (G) saccone
sm.
accr. [palliasse,
paillasse, jergón, grosser Sack]
saccone (L), palleritzu, palliaritzu (N), sacconi, pagliatza f., pagliaritzu (C), sacconi (S), sacconi, saccallettu (G) sacello
sm.
[sacellum,
sacellum, oratorio, Leichenhalle]
cappella f., altareddu (L), cresiedda f.,
artareddu (N), cappella f.,
artari (C), althari, cappella f. (S),
altari, cappella f. (G) sacerdotale
agg.
mf. [sacerdotal,
sacerdotal, sacerdotal, priesterlich]
satzerdotale, de preìderu (L), de pride (N), sacerdotali, satzerdotali,
de predi (C), sazardhotari, di preddi (S),
di sazzaldottu , di preti (G) sacerdote
sm.
eccl. [priest,
prêtre, sacerdote, Priester]
satzerdote, preìderu (lat.
PRESBYTER), preìdaru, pride, peidru, pìderu, prebiteru (ant.)
(L), pride, prìturu, prede, préide (tosc.
ant. preite), preìteru, satzerdote (N), sacerdotu, satzerdotu, predi,
préidi, preiti (ant.) (C),
sazardhotu, preddi (S), sazzaldottu, sazzeldotti,
sazzeldottu,
preti (G) // preiderare (L) “farsi
s.”; preste (L), presti (C) “s.
che celebra la messa cantata; sp. preste”; tìttiu,
tiu-tiu (L) “zio sacerdote”; preideddu,
preixeddu, parixeddu (C) “libellula”
sacerdozio
sm.
eccl. [priesthood,
sacerdoce, sacerdocio, Priestertum]
sacerdótziu, satzerdótziu
(L), uffìssiu de pride (N), sacerdótziu, satzerdótziu (C), sazardhòziu
(S), sazzeldòziu (G) sacrale
agg.
mf. [sacral,
sacré, sacro, sakral]
sacrale (LN), sacrali (C), sacrari, sagrari (S), sacrali (G) // carrucca f.
(LG) “regione lombo sacrale” sacralità
sf.
[sacrality,
sacralité, inviolabilidad, Heiligkeit]
sacralidade (LN), sacralidadi (C), sacrariddai, sagrariddai (S),
sacralitai (G) sacramentale
agg.
mf. [sacramental,
sacramentel, sacramental, sakramental]
sacramentale (LN), sacramentali (C), sacramintari, sagramintari (S),
sagramintali (G) sacramentare
vt.
[to
administer the sacraments, administrer les saints sacrements, sacramentar,
die Sakramente austeilen]
sacramentare, oliare (cat. oliar) (LN),
sacramentai, oliai (C), sacramintà,
sagramintà, untà (S), sagramintà, sacramintà, ulià (G) // sacramintà
(G) “anche: giurare sui
sacramenti” sacramento
sm.
[sacrament,
sacrement, sacramento, Sakrament]
armas
de Deu f. pl. (L), sacramentu
(LNC), sacramentu, sagramentu (SG) // armas de Deu f.
pl. (C)
“s. che si somministrano agli
infermi gravi” sacrare
vt.
[to
consecrate, consacrer, consagrar, weihen]
cunsacrare, sacrare (ant.) (L),
cussacrare (N), cunsagrai (C), cunsagrà, cunsacrà (SG) sacrario
sm.
[shrine,
sacrarium, sagrario, Heiligtum]
sacràriu (L), sacrarju (N), sacràriu (CS), sagràriu (SG) sacrato
sm.
vds. sagrato sacrificabile
agg.
mf. [sacrificable,
sacrifiable, que se puede sacrificar, opferbar]
de sacrificare (LN), de sacrificai (C), sagrifiggàbiri (S), sacrificàbbili
(G) sacrificare,
-arsi vt.
rifl. [to
sacrifice, sacrifier, sacrificar, opfern]
marasare (L), sacrificare
(LN), sacrificai (C), sagrifiggà, sacrifiggà (S), sacrificà (G) sacrificato
pp.
agg. [sacrificed,
scrifié, sacrificado, geopfert]
marasadu, sacrificadu
(L), sacrificau (NC), sagrifiggaddu, sacrifiggaddu (S), sacrificatu (G) sacrificatore
sm.
[sacrificer,
sacrificateur, sacrificador, Opfernde]
sacrificadore (LN), sacrificadori (C), sagrifiggadori, sacrifiggadori (S),
sacrificadori (G) sacrificazione
sf.
[sacrifice,
sacrifice, sacrificio, Opfer]
sacrifìssiu m., sacrifìtziu m. (L), sacrifìssiu m. (N),
sacrificatzioni, sacrificadura (C), sacrifìziu m., sagrifìziu m.(S),
sacrifìciu m., sacrifìziu m.
(G) sacrificio,
-izio sm.
[sacrifice,
sacrifice, sacrificio, Opfer]
sacrifìssiu, sacrifìtziu (L), sacrifìtziu, remu (lat.
REMUS) (N), sacrifìtziu (C), sacrifìziu, sagrifìziu (S), sacrifìciu,
sacrifìziu (G) sacrilegio
sm.
[sacrilege,
sacrilège, sacrilegio, Sakrileg]
sacrilégiu (L), sacrilezu (N), scarilégiu (C), sacrirégiu (S), sacrilègiu
(G) sacrilego
agg.
[sacrilegious,
sacrilège, sacrílego, sakrilegisch]
sacrìlegu (LNC), sacrìregu (S), sacrìlegu (G) sacripante
sm.
[blusterer,
sacripant, matasiete, Riese]
birbantatzu, birbu, brisca f. (cat.
sp. brisca), androgheri (sp.
droguer), malapedra (fig.) (L), birbantatzu, brisca f.
(N), birbanti, briscàiu, gaglioffu (cat.
gallof; sp. gallofo), pécula f.
(fig.), sacripanti
(C), bibanti, brischa f. (S),
bilbanti, limbriscu, maloccu (G) sacrista
sm.
eccl. [sacrist,
sacristain, sacristán, Küster]
giàganu mazore (lat. DIACONUS) (L),
zàcanu, jàcanu, sacrista (N), scolanu (cat.
escolà), sagrista, segrestanu (C), sigristhanu (S), ghjàcanu,
sigristanu (G) // loba f. (L) “veste che indossa il s.; sp. loba”; Su giàganu non pregat mai
pro su preìderu (prov.-L) “Il s.
non prega mai per il prete” sacro
ag.
[sacred,
sacré, sagrado, heilig]
sacru, sagru (lat. SACRUS),
sagradu (L), sacru, sagrau
(N),
sacru, sagru (CSG) // ossu de su codigone (cadone) (L), ossu di lu cuddoni
(S) “osso s.” sacrosanto
agg.
[sacrosanct,
sacré et saint, sacrosanto, hochheilig]
sacrusantu, isdifessu (L), sacresantu,
sacrosantu (N), sacrosantu, sagrusantu (C), sagrusantu, sacrusantu (SG) sadico
agg.
[sadistic,
sadique, sádico, sadistisch]
crudele, incaniadu, diru (L), crudele, malu de coro (N), crueli,
disappiadau (C), cruderi, iffidiaddu (S), crudeli, palvessu (G) sadismo
sm.
[sadism,
sadisme, sadismo, Sadismus]
crudelidade f. (LN), cruelidadi f.,
disappiedadi f. (C), crudelthai f., iffidiaddura f. (S),
crudeltai f., impietai f.
(G) saetta
sf.
[arrow,
flèche, saeta, Blitz]
saetta, fritza, raju m. (sp. rayo) (LN), saetta, fèrcia, lampu m. (C), saetta, frezza, ràiu m.
(S), saetta, saitta, frìccia, ràiu m.
(G) // saetta (C) “anche:
beccatello, mensola, peduccio” saettante
p.
pres. agg. mf. [shooting,
archer, asaeteador, Pfeilschütze]
saettante, saettadore (LN), saettanti, ferciadori
(C), saettanti (S), saittanti (G) saettare
vt.
[to
shoot, lancer des flèches, saetar, mit Pfeilen beschiessen]
assaettare,
settesciare (L), saettare
(LN), saettai, frecciai, ferciai (C), saettà (S), saittà (G) saettatore
sm.
[archer,
archer, asaeteador, Pfeilschütze]
saettadore (LN), saettadori, ferciadori (C), saettadori (S), saittadori
(G) saga
sf.
[sága,
saga, saga, Sage]
paristòria (gr. paristoria),
contàscia (L), paristòria, contàssia (N), contu m. (C), paristhòria, cuntaddu m.
(S), paristòria, cuntatu m. (G) sagace
agg.
mf. [sagacious,
sagace, sagaz, klug]
abbistu (it. avvisto), fine,
gaffu (probm. sp. gafo),
gaffante (L), abbistu, ispipillu, nasifine (N), spertu, sprettu,
abbistu,
abbillu, fini (C), avvisthu, attibu, acutu (S), sagàciu,
speltu
(G) sagacemente
avv.
[sagaciously,
sagacement, sagazmente, klug]
cun abbistesa (L), chin abbistesa (N), cun spertesa (C), avvisthamenti,
cun acutèzia (S), cun spiltittù (G) sagacia
sf.
[sagacity,
sagacité, sagacidad, Klugheit]
abbistidùdine (L), abbistesa
(LN), spertesa (C), acutèzia (S), spiltittù, gaffesa (sp. gafo) (G) saggezza
sf.
[wisdom,
sagesse, sabiduría, Weisheit]
sabidoria (sp. sabiduría), sabiesa, sabidura,
sabiùmene m., sabine
m., sièntzia, tèmpera, tenore m.
(= it.), tinu m. (sp. tino), cunsidériu m. (L),
sapiesa, sapidorju m., sapidoria,
saveine, saviesa, savìmene
m., ticcu
m. (N), sabiesa, sabiori m.
(C), sabièzia, seru m. (S),
saittù (G) // faeddare a tenore (L) “parlare
con s.”; Su faeddare pagu sabidoria meda (prov.-L) “La
moderazione nel parlare rivela molta s.” saggiamente
avv.
[wisely,
sagement, sabiamente, weise]
sabiamente (L), chin sapiesa, pessadamente
(N), sabiamenti (CS), saiamenti (G) saggiare
vt.
[to
assay, essayer, ensayar, prüfen]
appurare; assazare, tastare (cat.
tastar) (LN), appurai; assaggiai, tastai (C), prubà, cuntrullà;
assaggià, attasthà (S), avvilguà (sp.
averiguar), pruà; assagghjà, tastà (G) saggina
sf.
bot. (Sorghum vulgare) [sorghum,
sorgho, sahína, Mohrenhirse]
erva puddina, mélica (L), sazina, mélica (N), erbixedda de puddas, saina
(sp. sahina, zahina) (C), èiba di li giaddini (S), alba di
ghjaddini, cagnola
(Lm)
(G)
// saina de iscovas (C) “s. da
granate; Sorghum saccharatum”; sainedda (C) “s.
selvatica; Sorghum alepense” saggio/1
sm.
[essay,
épreuve, ensayo, Probe]
proa f., mustra f.,
assazu (L), sazu, assazu, provu (N), sàggiu, prova f.,
tastu (C), proba f., assàggiu,
attasthu (S), sàggiu, assagghju, proa f.
(G) saggio/2
agg.
[sage,
sage, sabio, weise]
sàbiu (it. o sp. sabio), saju, assabiensciadu,
assiensciadu, assientziadu, attinadu
(sp. atinado), madrigudu,
discretu (sp. discreto) (L), sàpiu,
sapiu, cundertu (N),
sàbiu, assentau, attinau (C), sàbiu, sabienti (S), assapiutu,
sàbiu
(Cs), sàiu,
attalintatu (G) // asciensciare
(L)“dimostrarsi s.”; Ómine
sàpiu non chircat contos anzenos (prov.-N) “L’uomo
s. non si cura dei fatti altrui”; Lu sbàgliu di lu sàiu è finz’a
tuccà tarra (prov.-G) “Lo sbaglio
del s. arriva fino a toccare terra” saggista
smf.
[essayist,
essayiste, ensayista, Essayist]
saggista (LNC), saggistha (S), saggista (G) saggistica
sf.
[art
of essays, art des essais, ensayismo, Essayistik]
saggìstica (LNC), saggìsthica (S), saggìstica (G) sàgola
sf.
mar. [line,
*harpoire, corredera, Leine]
sàgula (it. o cat. sàgula) (LNC), sàgura, firu
di la vera m. (S),
sàgula, pidagna
(Lm) (G) sagoma
sf.
[shape,
galbe, ságoma, Profil]
sàgoma, sàgama, puppa, uppa, mollu m.
(L), sàgoma, sàguma, bubada,
agherju m. (N), puba, sàguma
(C), sàgama, sàguma (S), sàguma (G) // sàgama (L) “anche: stampo o modello usato dai muratori per fare le cornici” sagomare
vt.
[to
shape, galber, perfilar, modeln]
sagomare, sagamare (L), sagomare, sagumare
(N), sagumai (C), sagamà, sagumà (S), sagumà (G) sagomato
pp.
agg. [shaped,
galbé, perfilado, gemodelt]
sagomadu, sagamadu (L), sagomau (N), sagumau (C), sagamaddu, sagumaddu
(S), sagumatu (G) sagomatura
sf.
[shape,
galbe, perfiladura, Formarbeit]
sagamadura (L), sagomadura
(LN), sagumadura (C), sagamaddura, sagumaddura (S), sagumatura (G) sagra
sf.
[festival,
dédicace, verbena, Fest]
festa (manna) (LNC), festha manna (S), festa manna, sagra (G) // sacra,
sagra (ant.) “consacrazione di una
chiesa” sagrato
sm.
eccl. [parvis,
lieu sacré, recinto sagrado, Kirchplatz]
pàtiu de cheja (sp. patio) (L),
pratza de crèsia f. (NC),
pratta de crèsia (N), pàtiu di gésgia, sagraddu
(S), sagratu (G) sagrestano
sm.
eccl. [sacristan,
sacristain, sacristán, Küster]
giàganu, jacunu (ant.), jagunu (ant.;
lat. DIACONUS), sagristanu, segrestanu, segrestianu, segristianu,
sagrestianu, sigristianu, monasìgliu, monaghile
(sp. monaguillo) (L), zàcanu, jàcanu,
sacrestanu, dreghestanu
(N),
segrestanu, sagrestanu, sagristanu, scolanu (cat. escolà) (C), sigristanu, segrettianu (S), ghjàcanu, ghjàgganu
(Cs), rimitu (Lm),
sigristianu,
sigristanu,
sagristanu (G) // giagania
f. (L), jacania f. (N) “funzione di s.”; Giàganu
sempre e preìderu mai (prov.-L) “S.
sempre e mai prete”; Lu ghjàcanu no preca mai pa lu preti (prov.-G)
“Il s. non prega mai per il prete” sagrestia
sf.
eccl. [sacristy,
sacristie, sacristía, Sakristei]
sagrestia, sagristia, segrestia,
sigristia
(L), sacristia (N), sagristia, segrestia (C), sagristhia,
sigristhia
(S), sagristia, sigristia (G) // paradora (C) “credenza
di s. dove si ripongono i paramenti sacri”; Tottu su mal’esémpiu
‘essit dae sagristia (prov.-L) “Tutti
i cattivi esempi escono dalla s.” saio
sm.
[habit,
froc, sayo, Kutte]
saju (LNC), sàiu (SG) // sajale (L) “panno
di saia”; sàglia f., saja
f. (C) “saia, tessuto di cotone pesante”; In su mesi de arbili non
tocchis unu pilu, in su mesi de maju non tocchis unu saju (prov.-C) “In
aprile non levarti di dosso nemmeno un pelo, in maggio non toglierti il
s.” sala/1
sf.
[room,
salle, sala, Saal]
sala, apposentu m. (sp. aposento)
(LNC), saba
(C), sara, appusentu mannu m.
(S), sala, appusentu mannu m. (G)
// apposentu de càrama m. (N) “s. dove si ricevono gli ospiti importanti”; casinu m.
(N) “s. da ballo”; apposentu de prandi m. (C) “s. da pranzo” sala/2
sf.
bot. (Typha angustifolia, T. latifolia) [bulrush,
laîche, espadaña, Riedgras]
ispàdula, ispadarzu m.,
ispadazu m., uda, buda (lat. BUDA),
istoja, insurdapitzinnos (L), buda, guda, secapóddiches m. (N), spadoni m., spàdula,
fenu de spàdula m., fenu de stòia
m., folla de stòia, palla de
mari, segadidus, guettu de àcua m.,
scuettu de àcua m. (C), uda,
buda (S), buda, fiori di buda m.,
ghjuncu marinu m., insuldaricchj
(G) // budijone m. (L) “fiore della s.” salacca
sf.
itt. (Alosa vulgaris) [pilchard,
alose, alosa, Sardine]
arringada, aringada (cat. arengada) (L),
arrangada, arengu m. (N),
arengada, rangada (C), arringadda (S), aringata (G) salace
agg.
mf. [salacious,
grivois, salaz, scharf]
limbudu, limbilongu (L), limbudu, cravosu (N), lingudu, pitzudu (C),
linghilongu, linghimannu (S), lingutu, uspignu (G) salagione
sf.
[salting,
salaison, salazón, Salzen]
salidura (LNC), salimentu m.
(LN), salidoria, salimentu m. (C), sariddura
(S), salitura (G) salamandra
sf.
zool. (Salamandra maculosa, Euproctus plathycephalus) [salamander,
salamandre, salamandra, Salamander]
tilicherta d’abba (L), tilicherta d’abba, tilibbu m.
(N), salamandra, pistigoni m.,
pistilloni m. (C), saramandra,
tirichertha d’eba, zirighetta
d’eba (S),
salamandra, zirichelta d’ea (G) salame
sm.
[salame,
saucisson, salchichón, Salami]
salamu, salàmine, tzirisu
(L), salamu (N), salàmini, salaminu (C), sarammu (S), salamu, salticcioni
(G) salamelecco
sm.
[salaam,
salamalec, zalema, tiefer
Diener]
saludu, salamàigu, linghidura f. (L),
salamelecche, linghidura f.,
alloru, allerju, incurbiadura f. (N),
saludu, recadu, arrecadu (sp. recado)
(C), saruddu, saramereccu,
linghiddura
f., imbérriu (S), salutu, incumenda f.
(cat. encomenda; sp. encomienda) (G) salamoia
sf. [pickle,
saumure, salmuera, Lake]
salamuja (= it), salamurza (lat. *SALMURIA),
murza (lat. MURIA) (L),
salamurja, mùria, murja, mùlgia, mùglia, murza
(N),
salamùrgia, salamurra, mùrgia, mruxa, murxa C), saramùgia ,mùglia
(S),
salamùglia, mùglia, risalga, rusalga (G) // ismurzada (L) “cacio di primo sale”; casu mùstiu m. (L) “formaggio fresco
appena tolto dalla s.; lat. CASEUS MUSTEUS o MUSTIDUS); in iscabecce,
in iscabécciu (L) “in s.; cat.
escabetx; sp. escabeche”; ammurzare
(N) “mettere in s.”; sartzadura (N) “conservazione in
s.”; immucciadda,
mucciadda (S) “s. con
finocchio selvatico e alloro che si prepara per condire le olive da
confettare”; rusalgatu
m. (G) “bagnato in s.” salamoiare
vt.
[to
pickle, mettre dans la saumure, poner en salmuera, pökeln]
ammurzare, immurzare, ismurzare, armurzare (L), ammurjare, sartzare
(N),
murgiai, ammurgiai, mruxai (C), punì in saramùgia (S), ammuglià (G) salapuzio
sm.
(uomo piccolo di statura e saccente) [sciolist,
pédant, sabihondo, Nasewis]
ischidu, sabieddu (L), cricchette, catzutzu (N), sciutottu, sabieddu (C),
sabbuddeddu (S), sattuttu (G) salare
vt.
[to
salt, saler, salar, salzen]
salire (lat. SALIRE), rebisalire
(L), salire, salizare (N), saliri, arrusciai de sali, sabocai
(C),
sarì, insazzì (S), salì, salà, assalià (G) // insarippà
(S) “salare con il sale fino da tavola”; pampiddà
(G) “s. e pepare la carne” salariale
agg.
mf. [of
the wages, des salaires, salarial, Lohn...]
de sa paga (L), de sa paca (N), de sa paga, de su salàriu (C), di la paga
(S), di la paca (G) salariare
vt.
[to
give a salary, salarier, asalariar, bezahlen]
pagare (lat. PACARE), assalariare,
salariare (L),
pacare (N), pagai, salariai (C), pagà (S), pacà (G) salariato
pp.
agg. [wage-earner,
salarié, asalariado, Lohnempfänger]
pagadu, assalariadu,
salariadu (L),
pacau (N), pagau, salariau (C), pagaddu (S), pacatu (G) salario
sm.
[wages
pl.,
salaire, salario, Lohn]
paga f., gàggiu (cat. gatge), salàriu (L), paca f.
(N), paga, gàggiu m., salàriu
(C), paga f. (S), paca f.
(G) // zoronada f. (L) “giornata di lavoro e
relativo s.”; diadda f.,
chiddadda f., misadda f.
(S) “s. di una giornata, di una settimana, di un mese” salassare
vt.
[to
bleed, saigner, sangrar, zur Ader lassen]
sagnare, sanzare, segnare (it. ant.
segnare), sangriare, sangrare (cat.
sp. sangrar), assangrare,
segniare, trangare (L)
sangrare, isangrare, sangriare (N), sangrai, srangai, srengai, sangriai
(C), sannià (S), sagnà
(SG) // cricca de sangrai (C) “saetta
a molla per s.” salassato
pp.
agg. [bled,
saigné, sangrado, zur Ader gelassen]
sagnadu, sanzadu, segnadu, sangradu (L), sangrau (N), sangrau, srangau,
srengau, sangriau (C), sagnaddu sanniaddu
(S), sagnatu (G) salassatore
sm.
[bleeder,
saigneur, sangrador, Schnäpper]
sagnadore, sangradore, sanzadore
(L), sangradore (N), sangradori, sangriadori (C), sagneri
(S), sagnadori
(SG) salasso
sm.
med. [bleeding,
saignée, sangría, Aderlass]
sagnia, segnia f., sinnia
f., sanzia
(it. dial. sagnia), sangria (cat.
sp. sangría), sagniadura f.,
sagnada f., sanzada
f., -adura f., tranghia
f., isbentadura
de ‘ena, salassu (L), sangria, sangradura ,isangrada
f., salida f. (N),
sangria, srangadura f., sranghia, srenghia (C), sagnia, sannia (S),
sagnia, sagnatura (G) // salvadella f.
(L) “vena cubitale del braccio
sinistro preferita per praticare il s.” salata
sf.
[salting,
salée, saladura, Salzen]
salida, salidura (L), salidura (NC), sariddura (S), salitura (G) salato
pp.
agg. [salty,
salé, salado, salzig]
salidu ammaurzadu,
rebisalidu (L),
ammurjau, saliu, salitu
(N), saliu
,attosconau
(C), sariddu, insanzanaddu,
insazziddu (S),
salatu, salitu, risalgatu, rusalgatu, azzaritu (G) // a incassale (L) “che
sa di sale”; arrebisale,
a rebisale, a repisale (L), arrebisali
(a rabisali)
(C), a ribisari (S) “bollito e mezzo s.”; fae a rebisale (L), faba a ribisari (S) “fave
bollite e s.”; salidonzu (L) C“appena s.”; salionzu (N) “alquanto
s.”; salamónicu (C) “salatissimo”;
salidatzu (C) “salaticcio”; saliore (L) “gusto del
troppo s.” salatóio
sm.
[salting-room,
saloir, saladero, Einsalzraum]
salidorzu, saladorza f. (L),
salidorju, saladorju,
salidorzu, catzara
f. (N), salidórgiu (C), sariddòggiu
(S), salitogghju (G) salatore
sm.
[salter,
saleur, salador, Einsalzer]
salidore (LN), salitore
(N), salidori
(C), saridori (S), salidori (G) salatura
sf.
[salting,
salaison, saladura, Salzen]
salidura (LNC), salimentu m.
(LN), ammurjadura, salatura (N), saladura, salidoria, salimentu m. (C),
sariddura
(S), salitura (G) // pampiddatura (G) “s.
e pepatura della carne” salcerella
sf.
bot. vds. salicària salceto
sm.
vds. saliceto salcio
bianco sm.
bot. vds. sàlice salda
sf.
[starch-water,
empois, egrudo, Stärke]
madone m., midone m. (L), midone m.,
amidone m. (N), imbidoni m.,
umbidoni m., imbiboni m.,
farraìmpia
(C), madoni m. (S), madoni m., midoni m. (G) saldamente
avv.
[firmly,
solidement, sólidamente, fest]
firmamente (LN), firmamenti (C), saldhamenti (S), siguramenti (G) saldamento
sm.
[soldering,
soudure, soldadura, Verbindung]
saldamentu, assaldada f.,
-adura f. (L),
assardamentu (N), saldamentu, sardamentu (C), saldhamentu (S), saldamentu
(G) saldare
vt.
[to
solder, souder, soldar, verbinden]
saldare, assaldare, sardare, imbrajare
(L),
sardare, assardare (N), saldai, sardai, stangiai (s.
con lo stagno) (C), saldhà, caldhià (S), saldà (G) // ischittire,
èssere chittu (L), schittiai, staccheddai (C) “s.
i debiti”; Chie morit oe est chittu cras! (prov.-L) “Chi muore oggi non deve saldare i conti domani” saldato
pp.
agg. [soldered,
soudé, soldado, verbunden]
saldadu, assaldadu,
sardadu (L), sardau, assardau (N), saldau, sardau, stangiau (C), saldhaddu,
caldhiaddu
(S), saldatu (G) saldatore
sm.
[solderer,
soudeur, soldador, Schweisser]
saldadore, sardadore (L), sardadore, assardadore (N), saldadori, sardadori,
stangiadori (C), saldhadori (S), saldadori (G) // saldatrice, sardatrice
(L) “saldatrice” saldatura
sf.
[soldering,
soudure, soldadura, Verbindung]
saldadura, sardadura, cardiada,
annattu m. (lat. NANCTUS) (L),
sardadura, assardadura, sardada,
sardonzu m. (N),
saldadura, sardadura, stangiadura, stangiamentu
m. (C),
saldhaddura, caldhia (S),
saldatura (G) saldezza
sf.
[firmness,
fermeté, solidez, Festigkeit]
frimmesa, assentu m. (sp. asiento), saldesa
(L), firmesa, istàssia (N), firmesa, sigurantza (C), fimmèzia, siggurànzia
(S), filmesa, sudesa, assentu m. (G) saldo
agg.
[firm,
ferme, sólido, fest]
frimmu (lat. FIRMUS), saldu, de
assentu, ischittu, chittu (cat.
quiti; sp. quite), ragliadu
(L),
firmu (N), firmu, siguru, ischìttiu (C), fèimmu, forthi (S), siguru,
felmu, d’assentu (G) // chittada
f., chittamentu (L) “pagamento a s.”; saldhu (a) (S)
“a s.” sale
sm.
[salt,
sel, sal, Salz]
sale (lat. SAL), salippone (s.
a granuli) (L), sale (N), sali, sabi,
sai, sàui (C),
sari (S), sali (G) // salippa f.,
sale fine, sale pistu (LN),
salìpera f. (ant.),
salocca f., salocco (N), sali
pistau (C), sarippa f. (S), saluppa f. (G) “s.
fino polverizzato”; sale russu, sale a pedra (L), sale grussu, sale
a preda (N), sali a perda (C), saripponi
(S), sali
grossu (G) “s. grosso, da
cucina”; salinglesu (L), salingresu (N) “s.
inglese, solfato di magnesio”;
salocco (N) “s. pestato”;
salitzìliu (àtzidu) (N) “acido
di salicilio”; ocros de sale (N) “occhi
cerulei”; salificatzioni
f. (C) “preparazione del s.”; saloca
f., saboca f.,
saluca f. (C)
“s. di grana media usato per la
conservazione di certi prodotti”; talzià (G) “dosare il s. nei cibi”; Su sale est bonu cand’est pagu (prov.-L)
“Il s. è buono quando è poco”;
Carcinai su sali fintzas chi cessat de tzaccarrai (C) “Pestare il s. fino a quando cessa di crepitare”; Pa cundì la
padedda vi ‘o’ sali (prov.-G) “Per
condire i cibi occorre il sale” salfatta:
salfatta (L) salgemma
sm.
[rock-salt,
sel gemme, salgema, Steinsalz]
lumen de rocca m. (L), sale de rocca m.
(N), sali de rocca m. (C), sari
di rocca m. (S), sali di rocca m.
(G) salicaria
sf.
bot. (Lythrum salicaria) litri
de riu m. (L), sàliche
cambiruja m. (N), erba litri,
litri de riu m., murta de arriu
(C), litrilongu m., litri di riu
m. (S), sàliciu di riu m. (G) salicastro
sm.
bot. (Salix alba) [wild
willow, saule sauvage, sauce selvático, wild Weide]
sàlighe areste (L), sàliche agreste (N), sàlixi aresti (C), sàrizi
aresthu (S), sàliciu arestu, saligoni, salgoni (G) salice
sm.
bot. (Salix
species, S. alba) [willow,
saule, sauce, Weide]
sàlighe (lat. SALIX), sàlighe
biancu, àlighe,
pìttighe (L), sàliche (de ribu) (N),
sàbixi,
sàighi, sàxibi, sàlixi,
sàxili, sàgili, àxili, àxibi, axi, àlixi, àbixi, pìdixi, pìttighi,
pìttixi, sarpa f., srapa f., tzarpa f., tzrapa f.
(C), sàrizi, vésthigga f. (S),
sàliciu (G) // sarpa f. (N),
ollastu (ollasteddu) de arriu (C) “s.
rosso; Salix purpurea”; sàlixi de scarteddus (C) “s.
fragile; Salix fragilis”; sàlixi birdigrogu (C) “s.
triandro; Salix trianda” salice
cenerognolo sm.
bot. (Salix cinerea , S. viminalis) sàlighe
de montagna, attoa f. (prerom.)
(L), toba f., toa f., toga f., tzoga f., sciova
f. (N), tzoa f.,
tzoba f., tzoga f.,
toa
f., sàlixi birdi cinixali
(C), sàrizi di montagna
(S), azoa f., vìtriciu (G) salice
piangente sm.
bot. (Salix babylonica) [weeping-willow,
saule pleureur, sauce llorón, Trauerweide]
sàlighe pianghende, sàlighe
(pianghente) (L), sàliche (N), sàlixi prangendi, sàlixi pendenti (C), sàrizi
(S), sàliciu (G) saliceto
sm.
[willow-grove,
saulaie, saucedal, Weidengehölz]
saligarzu, logu de sàlighes (L), salicarju, padente de sàliches (N),
boscu de sàlixis (C), loggu di sàrizi (S), locu di sàliciu (G) salicornia
sf.
bot. (Salicornia fruticosa) tzibba
(L), erba salia (N), tzibba, atzibba, sussuini m. (prerom.), sossoini m.,
sassoini m., suini m.,
lessoini m. (C), èiba di veddru (S), alba di vitru (G) // sassoini m.,
sossoini m. bot. (C) “anche: sàlsola;
Salsola vermiculata” saliente
agg.
mf. [salient,
saillant, saliente, steigend]
importante, printzipale (LN), importanti, printzipali (C), impurthanti,
prinzipari (S), di spriccu, nòtitu (G) saliera
sf.
[salt-cellar,
salière, salero, Salzstreuer]
salera (cat. sp. salera) (LNC), salippera
(LN), maluneddu de sale m. (N), sarera
(S), salera (G) saligno
agg.
[salty,
salin, salino, salzhaltig]
salidu (L), salinzu (N), saliu
(NC), sariddu (S), salitu, risalgatu (G) salina
sf.
[salt-works
pl.,
saline, salina, Saline]
salina (lat. SALINAE) (LNC),
sarina (S), salina (G) // salineri m.
(C) “chi lavora il sale” salinità
sf.
[salinity,
saunage, cantidad de sal, Salzgehalt]
salinidade (L), salinadura, saliore
m. (N),
salidùmini m. (C), sariniddai (S), salinitai (G) salino
agg.
[saline,
salin, salino, Salz...]
salinu (LNC), sarinu (S), salinu, salzu (G) salire
vi.
[to
rise, monter, subir, steigen]
artziare, altzare, arciare,
balciare, pigare
(lat. PICARE), remontare,
collare (ant.) (L), artziare, arciare,
issèndere, picare,
appilicare, pitzicare (N), artziai, arciai,
artiai, pigai,
puggiai, appuggiai (cat. pujar),
appiccheddai, ampuai (C), azzà (S), alzà, pisà, innarià, cuddà
(Lm) (G)
// fala e piga (a su) (L),
àntzia e fala (a s’) (N) “sali e scendi, va e vieni su e giù”; Òrrios
de àinu e frastimas de bagassa no àrtzian a chelu (prov.-LN) “Ragli
d’asino e bestemmie di donnaccia non salgono in cielo” saliscendi
sm.
[latch,
loquet, picaporte, Klinke]
cricca f. (tosc. cricca), gióttula
(de cricca) f., gióttulu, zóttulu,
giottuleddu,
alcialifala, altzalifala,
pighefala, airedda
f., furriottu, furrióttula
f., lóttura
f., bulledda
f., tzoeddu (L),
chirca f., bulledda f.,
iredda f., airedda f., artiefala,
craeddu, tzóttula f., zócula f., jócula
f. (N), cricca f., chirca f.,
crìcchia f., cricchia f., crieddu,
furriottu, sùccula f. (sp. súcula),
airedda f., giredda f.
(C), cricca f., passadori, gióttura f. (S),
cricca (di la (gh)janna) f.,
alzefala, azzeccala
(Lm), nòttula
f. (G) // iscriccadura
f., iscriccamentu, iscricconzu (L) “scatto del s.; iscriccare
(L), scriccai, scrieddai (C), scriccà (SG) “togliere
il s. dalla porta”; aggiottulare, incriccare (L), incriccai,
incrieddai (C) “chiudere col s.”;
iscriccada f. (L) “rumore del s. nell’aprire o nel chiudere la serratura” salita
sf.
[ascent,
montée, subida, Aufstieg]
altzada, artziada, arciada, alciadura,
pigada,
pigadorza, pigadorzu m.,
iscala
(s. scoscesa), pettorru m.,
pesantinu m. (s. leggera),
collatura (ant.) (L), artziada, antziada,
artiada, picata,
appiccata, appilicada,
pesatógliu m.,
picadorzu m., artine
m., pettorru m.,
puntassusu m. (N), artziada,
arciada, artziadroxa, altina, pigada, pigara,
puggiada
(cat. pujada), pesadroxa,
pigadroxu m., pontinsusu m., muntada
(s. molto ripida; cat. muntada),
accirrada, afferrada, avantzada (sp.
avanzada), concassusu,
puntassusu (C), azzadda,
azzaddòggia, pisantinu m. (S),
alzata, alzatogghja, impinnata, puntinsù m.
(G) // puntinsusu (a)
(L) “in salita”; a
pettorru e a pennente (N) “in s. e in discesa”; ammazzacabaddu m. (S), appiccatogghju m.,
pittugghjata (G) “s. molto
ripida”; alzatedda
(G) “salitella” salito
pp.
agg. [rised,
monté, subido, gestiegen]
altzadu, artziadu, pigadu (L), artziau, picau, appilicau (N), artziau,
pigau, puggiau, appiccheddau, ampuau (C), azzaddu (S), alzatu, pisatu,
innariatu (G) salitoio
sm.
[slope,
montoir, subidero, Trittbrett]
altzada f., pigadorza f.,
pigadorzu (L),
artziadorju (N), artziadroxa f., artziadroxu,
pigadroxu (
(C), azzaddòggia f. (S),
alzatogghju (G) saliva
sf.
[spit,
salive, saliva, Speichel]
salia (lat. SALIVA), rùspia,
ruspia,
rispia (L), salia, saliba, saliva, vusina, fusina,
isprumatzu m. (N),
salia, sabia, seia,
siia (C), sariba (S), salia (G) // bettare sa salia (L), ghettare sa
saliba (N) “sputare per terra,
perché si compia una data azione prima che la s. si asciughi”; sas
salieddas (N) “l’acquolina in
bocca”; tzabada (C)
“s. dei cani
“; Chini scupit salia a xelu in facci di torrat (prov.-C) “Chi
sputa la s. al cielo, se la vedrà ritornargli in faccia” salivare
vi.
[to
salivate, saliver, salivar, Speichel absondern]
bogare salia, saliare, insaliare
(L),
bocare saliba, issaliare, issalibare, saliare, salibare, salivare (N),
saliai (C), assaribà (S), salià, assalià (G) salivazione
sf.
[salivation,
salivation, salivación, Speichelfluss]
saliatzu m. ((sp. salivazo), insaliadura
(L), salibadura, issalibonzu
m. (N),
saliatzu m., saliàcciu m.,
salivatzioni (C), saribazioni (S), saliatura, saliazioni (G) salma
sf.
[corpse,
corps pl.,
despojos pl.,
Leiche]
corpus de su mortu m., mortu m.
(LNC), ippóglia, cóipu di lu morthu m.
(S), catàvaru m. (G) // salma (C) “una
data quantità di sale” salmastro
agg.
[saltish,
saumâtre, salobre, brackig]
salamattu, salmastru, salamastru,
sàmbanu, sàlamu
(L), salamattu (N), salamastru, salamastu, salamatzu, salamitanu, sassu,
saloca (C), saramattu, saramaddu (S), salamastru, salmastru, salmu, sàlamu,
sàlimu (Cs) (G) salmeggiare
vi.
vt. [to
sing psalms, psalmodier, salmear, psalmodieren]
cantare salmos (L), cantare sarmos (N), cantai salmus, salmeggiai (C),
cantà sàimmi (S), cantà salmi (G) salmeria
sf.
[baggage-train,
charrois de bagages pl.,
impedimenta, Tross pl.]
barriamentu m. (L), sarmeria,
bagàlliu m. (N), carrigamentu m.,
bagàgliu m. (C), carrera, bagàgliu m. (S),
bagàgliu m., bàrriu m.
(G) salmo
sm.
[psalm,
psaume, salmo, Psalm]
salmu (L), sarmu (N), salmu (C), sàimmu (S), salmu (G) // Tutti li salmi
fìnini in glória (prov.-G) “Tutti i s. terminano in gloria” salmodia
sf.
eccl. [psalmody,
psalmodie, salmodia, Psalmodie]
càntigu m., cantu de salmos m. (L), cantu de sarmos m. (N),
cantu de salmus m. (C), cantu di
sàimmi m. (S), cantu di salmi m.
(G) salmone
sm.
itt. (Salmo salar) [salmon,
saumon, salmón, Lachs]
salmone (L), sarmone (N), salmoni (C), saimmoni (S), salmoni (G) //
sarmone (N) “anche: carpa sarda” salmonellosi
sf.
med. [salmonella,
salmonelle, salmonella, Salmonellenkrankheit]
tifu m., paratifu m. salnitro
sm.
[nitre,
salpêtre, salitre, Salpeter]
salamidru, salamedru, enidru
(L),
salamitru, salenitru, salamitra f.,
salamita f. (N), salnitru,
salinitru, salmitru (C), saramiddru (S), salinitru, salintru
(G) // assalamittare (L) “sporcare
la canna del fucile col s.” salomone
sm.
fig. (saggio, sapiente) [Solomon,
Salomon, Salomón, Salomon]
salomone, salamone, sàbiu (L), salomone, sàpiu (N), salomoni, sàbiu
(C), saramoni, sàbiu (S), salamoni, salumoni, sàiu (G) // Ben dicia
Salumoni/ cu’ li so’ faeddi franchi:/ cantu ci à curracci bianchi/
tantu ci à fémini boni (prov.-G) “Diceva
bene Salomone,/ col suo modo schietto di parlare:/ quante sono le
cornacchie bianche/ tante sono le donne per bene” salomonico
agg.
[Solomonic,
impartial, imparcial, salomonisch]
giustu, zustu, perra-perra (L), zustu, perra-perra (N), giustu,
impartziali (C), saramónicu, giusthu (S), salamònicu, ghjustu (G) salone
sm.
[large
hall, grande salle, salón, Salon]
salone (LN), saloni (C), saroni (S), saloni (G) salottiero
agg.
[drawing-room,
mondain, chismero, salonhaft]
de salottu, mundanu (LNC), di sarottu, mundanu (S), di salottu, mundanu
(G) salotto
sm.
[sitting-room,
salon, saloncito, Wohnzimmer]
salottu (LNC), domo de nettu f. (N), saba
f. (C), sarottu
(S), salottu (G) salpa
sf.
itt. (Salpa maxima africana) [salpa,
salpe, salpa, Goldstriem]
salpa (cat. sp. salpa) (L), sarpa, sèrpia (N), sarpa, salpa, srapa (C), sàippa
(S), salpa, sàlpia, sarpa
(Lm) (G) salpare
vi.
[to
set out, lever l’ancre, levar el ancla, lichten ]
partire (LN), partiri (C), saippà (S), salpà (G) salpato
pp.
agg. [set
out, qui a levé l’ancre, zarpado, lichtet]
partidu (L), partiu (NC), saippaddu (S), salpatu (G) salsa
sf.
[sauce,
sauce, salsa, Sosse]
bagna (genov. piem. bagna),
abbagnu m., saltza, sartza,
satza (L), bagna, sarsa (N), bagna, sàrcia (C), bagna, sazza (S), bagna, tuccu
m. (Lm) (G)
// acciata, nucciata (G) “s. con
aglio e olio; s. fatta con le noci”; Vari più la sazza che lu pèsciu
(prov.-S) “Vale più la s. del
pesce” salsamentario
sm.
[seller
of delicatessen, charcutier, salchichero, Wurstwarenhändler]
salumaju (LN), salaminaju (C), saramàggiu (S), salumàiu (G) salsapariglia
sf.
bot. (Smilax aspera) [sarsaparilla,
salsepareille, zarzaparrilla, Smilax]
tetti m.. tittione m., raza (crs. raza), càlamu
m., asmila, zarzapìlia (L),
tetti m., tettione m.,
tittione m., téttiu m. (N),
tentioni m., tintioni m.,
tintioi m., tittioni m.,
visioni m., arrù cràbinu (cràbiu) m.,
arrugràbiu m., ùrtzula,
urtzula,
autzara, serrada (C), tittioni m.,
raza (S), tettu m., gréddula (bréddula) aresta (it.
èllera - DES I, 486) (G) // tettinosu (L) “(luogo) pieno di s.” salsedine
sf.
[saltiness,
salinité, salinidad, Salzigkeit]
sale de mare m., salsu m. (lat. SALSUS) (L),
sale de mare m., salamattadura
(N), salidùmini m., salsu m.
(C), sarinu m., sarumu m. (S), saliori
m. (G) salsiccia
sf.
[sausage,
saucisse, salchicha, Wurst]
saltitza, sartitza, saltzitta
(L),
sartitza (N), sartitzu m.,
sattitzu m., sartissu
m. (C),
salthizza (S), saltìccia (G) // assartitzare
(L) “fare a s.”; giobu
de saltitza m. (L), cropu de
sartitza m. (N), coccoi de
sartitzu m. (C), chjobbu (rocchju,
cabaddu, puddetru) di saltìccia (G) “rocchio
di s.”; sartitzu m. (C) “anche:
gonfiore e macchie rossastre prodotte dal fuoco che si formano nelle
gambe”; cugulloni m. (C) “punta della s.”; inghitzai su sattitzu (C) “tagliare la prima fetta della s.”; cundiolu m., cundìulu m. (G) “s.
di grasso di maiale”; putricheddu m.
(G) “s. minuta”; minà la pulpa (G) “preparare
gli ingredienti per fare la s.”; supprissata (G) “s. affumicata” salsicciaio
sm.
[sausage
maker, charcutier, salchichero, Wurstmacher]
saltitzaju, sartitzaju (L), sartitzaju (NC), salthizzàggiu (S), salticciàiu
(G) salsiccione,
-otto sm.
accr. [large-sausage,
saucisson, chorizo, dicke Wurst]
saltitzone, sartitzone (L), sartitzone (N), sartitzoni (C), salthizzoni
(S), salticcioni (G) salsiera
sf.
[sauce-boat,
saucière, salsera, Sossenschüssel]
bagnera salsina
sf.
dimin. [little
sauce, petite sauce, salsita, Sosse]
bagnaredda salso
agg.
[salt,
salé, salado, salzig]
salsu (lat. SALSUS), salamattu
(L), salamattu (N), salsu, salamatzu, salamastru, salinosu (C), sariddu,
saramaddu, saramattu (S), salzu, salamastru, salitu, lazzu, azzaritu (G)
// umori salsu (C) “salsedine del
sangue” saltabecca
sf.
zool. (Locusta viridissima) [grasshopper,
sauterelle, saltamonte, Heuschrecke]
tilipische m., anzesa, mammaràida,
mamagràida, mamaràida
(L), telaporca, mammagràida, secapedes m.
(N), pibitziri m., pibitzia
(C), triribiccu m., tiribriccu m.,
tiribiccu m. (S), zilibriccu m.,
zilimbriccu m. (G) saltabeccare,
-ellare vi.
(saltellare) [to
hop, sautiller, brincar, hopsen]
brinchittare, cadreddare (L), iscadreddare (N), sciampittai, brincai (C),
salthà, brinchittà (S), brinchittà, sisirinà (G) saltare
vi.
vt. [to
jump, sauter, saltar, springen]
saltiare, sartiare, sartare (lat.
SALTARE), brincare (sp. brincar),
brinchiare, lantziare,
illantziare (it. lanciare),
cadraminciare, bottiare (sp. botar),
giumpare, zumpare (L), sartiare, giumpare, zampare, iscradeddiare (N),
sartiai, sartai, sattai,
saddigai, brincai,
pistincai, appistincai, attiddai,
tiddidari, tidditai,
giancai, tzumpai
(C), salthà, brincà (S), saltà, brincà, trabancà
(Lm) (G)
// saltiafenu zool. (L) “cecilia,
orbettino”; Su mustu ch’at bottiadu su tuppone (L) “Il
mosto ha fatto s. il tappo”; sartiarellu orn.
(C) “stiaccino, montanello”;
brincaresa f. (G) “bestia avvezza a saltare i m. delle tanche”; S’’arveghe, ue
brincat una brincan tottu (prov.-L) “Dove
salta una pecora saltano tutte” saltato
pp.
agg. [jumped,
sauté, saltado, gehüpft]
saltiadu, sartiadu, sartadu, brincadu, lantziadu, illantziadu, bottiadu,
giumpadu, zumpadu (L), sartiau, giumpau (N), sartiau, giumpau, tzumpau,
brincau, pistincau, attiddau (C), salthaddu, brincaddu (S), saltatu,
brincatu (G) // su ballu sartiau, su dillu, su dénnaru (L), s’arrosciada
f., s’arrossada
(C)
“il ballo s.” saltatore
sm.
[jumper,
sauteur, saltador, Springer]
saltiadore, sartadore, brincadore, brincajolu, brinchiolu,
brinchittadore
(L), brinchiadore,
brinchiolu, sartiadore,
sartarolu (N),
sartiadori, brincadori, brincaresu,
giumpadori
(C), salthadori, brincadori, brincaioru (S), saltadori, brincadori (G) //
sartadoi (C) “verme del
formaggio” saltellante
p.
pres. agg. mf. [tripping,
sautillant, saltante, hüpfend]
brinchittadore, cadreddàntzulu, alleveridu,
brinca-brinca,
brinchitta-brinchitta (L),
brincajolu, sàrtia.sartia, sartiadore (N), cadrapuddau, cadrabuddau,
sarta-sarta, sàrtia-sàrtia (C),
brinchittadori, badda-badda
(S),
brincadori, brinca-brinca (G) // sarta-sarta (C) “anche: verme del formaggio” saltellare
vi.
[to
trip, sautiller, retozar, hüpfen]
brinchittare, bicchirittare, cadreddare, cadrapuddare, cadrampulare, iscabuddare,
subesciare
(lat. SUBVERSIARE) (L),
brinchiettare, brinchiare, trinchittare
(N),
sciampittai, cadrabuddai, cadrapuddai,
cadrampoai, cardeddai,
attiddai, attrinchittai,
brinchidai, brinchillai, acciappittai,
atzuppittai, arretzettai (C), brinchittà, brincurittà (S), brincà,
catriddà, sisirinà, trinchizà (G) //
angallittare (L) “s. su
una sola gamba”; allepporizare
(L) “s. come fa la lepre in amore”; a s’anghélitta (L) “saltellando”;
durundana, durudai,
durusia, duruseddu (L) “ritmo di alcuni canti sardi con i quali si
fanno s. i bambini sulle
ginocchia dei genitori”; istripizu
(N) “saltellamento” saltello
sm.
dimin. [hop,
petit saut, retozo, Hüpfer]
saltigheddu, brinchittu (sp.
brinquito), bicchirittu, brinchigheddu,
cadrapuddada f., subesciada f., boliada
f. (s. di gioia), cadraminzu,
cadreddada f., cadreddadura f. (L), sartieddu, cradéddiu, iscradéddiu, brinchieddu, brìnchie,
trinchittata f., trinchittonzu, trinchittu, zampeddu (N),
brinchideddu, brìnchidu, brìnchiru,
brìnchili, ballottada f., attìddidu
(C), brinchittu, brincareddu (SG) // duru-duru (LN) “il saltellare del bimbo sulle ginocchia di un adulto che gli canta
una sorta di filastrocca”; andare
a incannadas (L)“camminare
a s.”; seddas crabiolinas f.
pl. (C) “saltelli”;
sédditu (G) “s. del
cavallo” salterellare
vi.
[to
hop about, sautiller, retozar, hopsen]
brinchittare, trinchittare, angalittare
(L), brinchiettare, catrapuddare, istrimpizare
(N),
sciampittai, tzoppittai, atzoppittai, ciappittai, acciappittai (C),
brincurittà, brinchittà (S), brinchittà (G) salterello/1
sm.
vds. saltello salterello/2
sm.
(fuoco d’artificio saltellante) [cracker,
serpenteau, cohete, Frosch] buscapè, buscapes (sp.
buscapié), tricchi-tracca (it.
trichitracche), coette (cat.
cuet; sp. cohete), imburràcciu (cat.
borratxo) (L), coette (N), guettu, burràcciu, tricchi-tracchi,
muscapia f. (C), ipparatóriu,
cuettu (S), buscapedi, muscapedi, puettu, puetta f.,
cuetta f. (G) // zumpache,
jumpache (N) “s., vermetto del
formaggio marcio”; martinettu (C) “s.
del pianoforte; sp. martinete” saltimbanco
sm.
[tumbler,
saltimbanque, saltabanco, Seiltänzer]
giogante, ginette (sp. jenete),
fragnócculu, fregnócculu
(probm.
it. fregna) (L),
jocalleri, zocalleri, paliatzu (N), fragnócculu, fregnócculu (C),
salthimbancu, pariàcciu (S), ghjucanti (G) saltimbocca
sm.
[saltimbocca,
boulette, empanada con salsa, kleine Kalbsroulade]
bombas f. pl. (LN),
bombas f. pl., cojettas pl. (C),
poipetta f., puipetta f. (S), bombi
f. pl. (G) saltimpalo
sm.
orn. (Saxicola torquata) [stonehat,
traquet pâtre, tarabilla común, Schwarzkehlchen]
cagamarrone, brinci moro, conca de moro, conchemoro,
conchinieddu, cappa
de moro f., alipinta maseda f.,
arrogante, nanni, nannigheddu, lodde, cattolaju, cincifae,
cincirrò,
tzintorno (L), sordaeddu, iscrarearju, iscrareaerzu, cattolaju, cincirrò,
tzintorno, conca ‘e moro, cresurarzu, preidotto (N) sartiarellu, sartiareddu,
conca de moru, cuccufiu, cuccuviu, mobantraxu (C), punté, caggamarroni
(S), citrì, pistrà, capinera
f. (Lm) (G) salto/1
sm.
[jump,
saut, salto, Sprung]
sàltiu, saltiada f., sàltidu,
sàrtiu,
sartu, brincadura f.,
brìnchidu, brincu
(sp. brinco), bottiada
f., bóttiu,
giumpu, zumpu, cadreddu (s. del
cavallo), caddarida f.,
caddada f., cadramissada
f., giancu, inséddidu, iséddiu, isséddidu, séddidu,
lantziada f., làntziu,
illàntziu, illantzu,
laspaja f., (L),
sàrtiu, seddu, brìnchie,
brinchiada f., brìnchiu,
brinchionzu, iscradéddiu,
cradéddiu, catramissata
f., zampadura f. (N),
sàrtiu, sàrtidu, brìnchidu, brìnchiru,
brìnchili, giànchidu, giànchiru, giùmpidu, sàddidu,
séddida f., attìddidu, pistincada
f.,
pistìnchidu (C), brincu, brincadda f.
(S), brincu, brìnculu,
trabancu (Lm), bottu
(G) // crabittinu (L) “s. che fa
il cavallo, con le quattro zampe unite, simile a quello dei montoni”;
saltiadura (a) (L),
santurucra (a) (N) “a salti, a casaccio, omettendo cose varie”; sàltiu
(giumpu) mortale (L), sàrtiu mortale (N), brincu tundu (G) “s. mortale”; cadramìncios pl.
(L), catramìnciuli pl. (G) “s.
improvvisi, fulminei, giravolte”; fàchere su brìnchiu (N) “fare
all’amore per la prima volta”; Pani buddiu, fattu unu sàrtidu e
digidiu (prov.-C) “Pane bollito,
fatto un s. e subito digerito”; Lu malu è lu primma brincu (prov.-G)
“Il difficile è il primo s.” salto/2
sm.
(terreni incolti appartenenti ai comuni o ai privati) [territory,
territoire, terreno en barbecho,
Land]
saltu (lat. SALTUS) (L), sartu
(N), saltu, sattu (C), salthu (S), saltu (G) // saltizare
(L) “attraversare dei s.”; saltarzu
(L) “uomo dedito ad attività
lavorative in campagna” saltuariamente
avv.
[at
intervals, par intervalles, por saltos, sprunghaft]
a iscampiadas, a boltas (faddidas), donz’intantu, de tantu in tantu, dae
tempus in tempus, saltuariamente
(L), de tantu in tantu, a bortas, a dies bàricas, a tenelassa
(N),
a rattus, de tanti in tanti, a bortas (C), a disthempu, di tantu in tantu,
a volthi (S), a iscantu, di candu in candu, a volti (G) saltuario
agg.
[desultory,
irrégulier, saltuario, sprunghaft]
a distempus, saltuàriu (L), de cada tantu (N), a rattus (C), a disthempu
(S), a iscantu (G) salubre
agg.
mf. [salubrious,
salubre, salubre, gesund]
sanu, saludadosu, sanidosu,
sanidadosu
(L), sanu (N), sanidosu (lat.
SANITOSUS) (C), sanu, ariosu (SG) salubrità
sf.
[healthiness,
salubrité, salubridad, Gesundheit]
sanesa, bonidade de clima (L), sanesa (N), sanidadi (C), ària bona (S),
sanitai, ària bona (G) salume:
salùmene (L), salumu (N), salùmini (C), sarammu
(S), salamu (G) salumeria
sf.
[delicatessen
shop, charcuterie, salchichería, Wurtwarenhandlung]
salumeria (LN), salameria (C), sarumeria (S), salameria (G) salumiere
sm.
[pork-butcher,
charcutier, choricero de lujo, Wurstwarenhändler]
salumaju, ispitzigajolu (L), salumaju (N), salaminaju (C), saramàggiu,
sarumàggiu (S), salumàiu (G) salumificio
sm.
[delicatessen
factory, fabrique des saucissons, fábrica de embutidos, Wurstwarenfabrik]
fràbbica de salamu f. (L), fràvica
de salamu f. (N), fabbrica de
salàmini f. (C), fràbbigga di
saramu f. (S), fràbbica di
salamu f. (G) salutare/1
agg.
mf. [healthy,
salutaire, saludable, gesund]
saludàbile,
saludadosu, sanidosu, sanidadosu
(L), de salude (N), sanidosu, pettorali (C), chi fazi be’ a lu saruddu
(S), chi faci be’ a la saluti (G) salutare/2
vt.
[to
greet, saluer, saludar, grüssen]
saludare (lat. SALUTARE) (L),
salutare, saludare (N), saludai, salurai
(C),
saruddà (S), salutà, dà la saluta (G) // fàghere sa ciribecca (tziribecca),
ciribeccare, tziribeccare (L), fàchere sas saludadas (N) “fare le salutate”; Si cheres chi ti saluden saluda (prov.-L) “Se
vuoi che ti salutino saluta” salute
sf.
[health,
santé, salud, Gesundheit]
saludu m., salude
(lat. SALUS, -UTE) (L), salude, salute, valude
(N),
saludi (C), saruddu m. (S),
salutu m., saluti (G) // appedatzàresi
(L) “rimettersi in s.”; maguladu
(L) “malfermo di s.”; regalare
(L), revellire (N), s’arregalai,
si recattai (C)
“conservarsi in ottimo stato di
s.; sp. regalarse”; prighèmmuzi lu saruddu (S) “auguriamoci
buona s.”; Balet pius sa salude chi non milli benes (prov.-L) “Vale
più la s. di mille beni”; Chie tenet salude possedit onzi cosa (prov.-LN)
“Chi ha la s. possiede tutto”;
Saludi e trigu e tappu de ortigu (prov.-C) “S.
e grano e tappo di sughero”; Salutu a noi finz’a turrà iddu (prov.-G)
“S. a noi finché non ritorna lui
(il morto)” saluto
sm.
[greeting,
salut, saludo, Gruss]
saludu, ingrunada de conca f., cerea f. (L), saludu,
salutu, saludonzu, cerea
f. (N), saludu, saluru,
recadu,
arrecadu (sp. recado) (C), saruddu (S), salutu, saluta f., istarruta f. (G) // fàchere
sas saludas (N) “salutare
con un semplice cenno del capo ”; turrà
lu saruddu (S) “rendere il s.”;
Su saludu d’at lassau Deus (prov.-C) “Il
s. l’ha lasciato Dio” salvabile
agg.
[savable,
qu’on peut sauver, salvable, rettbar]
de salvare (L), de sarbare (N), de sarvai (C), saivvàbiri (S), salvàbbili
(G) salvacondotto
sm.
[safe-conduct,
sauf-conduit, salvoconducto, Schutzbrief]
passaportu (LN), passaportu, lassapassai (C), saivvagunduttu (S),
salvacunduttu (G) salvadanaio
sm.
[money-box,
tirelire, alcancía, Sparbüchse]
cunservadinari, cunservainari (L), sarbadinare, chistidinare,
cartera f. (N), sarbadinai, serbadinai,
serbidinai, servadinai,
srabadinai, stuggiadinai (C), saivvadinà, arribbadinà (S), salvadinà,
cunselvadinà (G) salvagente
sm.
[life-belt,
bouée, salvavidas, Rettungsring]
salvagente (L), sarbazente (N), sarvagenti (C), saivvagenti (S),
salvaghjenti (G) salvaguardare
vt.
[to
safeguard, sauvegarder, salvaguardar, schützen]
bardiare (it. guardare), difèndere,
amparare (sp. amparar) (LN), istrempare
(N), difendi,
amparai (C), difindì, difensai (S), difindì, valdà, avvaldià (G) salvaguardia
sf.
[safeguard,
sauvegard, amparo, Schutz]
bàrdia, àrdia, difesa (= it.),
defensa, devensa (it. ant. o sp.
defensa), amparu m. (sp. amparo)
(L), guàrdia, gàrdia, bàrdia, vàrdia, difesa, difensa, amparu m.
(N), defensa, amparu m. (C),
difesa, amparu m., saivvaguàrdhia
(S),
difesa, vàldia, ampari m. (G) salvamento
sm.
[saving,
sauvetage, salvamento, Rettung]
salvamentu salvascione f.
(L),
sarbamentu (N), sarvamentu, salvamentu,
salvatzioni f. (C),
saivvamentu (S), salvamentu (G) salvare
vt.
[to
save, sauver, salvar, retten]
salvare (L), sarbare, sarvare
(N), salvai, sarvai, sarbai, srabai, si campai (cat. camparse), sprobigai, isprobigai,
sprobugai (C),
saivvà (S), salvà (G) // Deuguàrdhia
(S) “Dio ci salvi”; Da
l’amicu mi sàlvia Deu chi da lu ‘nnimicu mi salv’eu (prov.-G) “Dall’amico
si salvi Dio ché dal nemico mi salvo io” salvastrella
sf.
bot. (Poterium sanguisorba) [pimpernel,
sanguisorbe,
sanguisorba,
Wiesenknopf]
pampinella, pimpinella (tosc.
pimpinella), pimpina (L),
pimpinella (N), pimpinella, pampinella (C), pimpinella (S), pimpinella,
pampareddu m. (G) salvastrella
maggiore sf.
bot. (Poterium officinale) [pimpernel,
pimprenelle, pimpinela, falsche Bibernelle]
pimpinella areste, coicrispa (L), pimpinella agreste (N), pimpinella
spinosa, pamparedda, pampareddu
m., spina
de topis (C), pimpinella arestha (S), alba di insiccaturi (G) salvataggio
sm.
[rescue,
sauvetage, salvataje, Rettung]
salvamentu (L), sarbamentu, sarbassione
f. (N),
sarvamentu (C), saivvamentu, saivvatàggiu (S), salvamentu, salvazioni f.
(G) salvato
pp.
agg. [saved,
sauvé, salvado, rettet]
salvadu (L), sarbau (N), salvau, sarvau, sarbau, srabau, sprobigau (C),
saivvaddu (S), salvatu (G) // Ommu avvisaddu mezu saivvaddu (prov.-S) “Uomo
avvisato mezzo s.” salvatore,
Salvatore
sm. [saver,
sauveur, salvador, Retter]
salvadore; Salvadore, Barore, Battore, Foricu (L), sarbadore; Sarbadore,
Bobore, Badore, Totore (N),
salvadori, sarvadori, sarbadori, srabadori; Sarbadori, Billoi, Ddoddi, Loi
(C), saivvadori; Saivvadori (S), salvadori; Salvadori, Barori,
Bobori, Balloi,
Pabori, Balori, Sadori, Furicu (G) // Bureddu
(G) “Salvatorico” salvavita
sm.
[save-life,
sauvevie, salvavidas, das Leben retten]
salvavida (L), sarbabida (N), sarvavida (C), saivvavidda (S), salvavita
(G) salve
escl.
[hail,
salut, salve, heil]
saludu (L), salude (N), saludi (C), saruddu (S), salutu (G) // isparare in
ària (L), isparare a ispantamattas (N) “sparare
a s.” salvezza
sf.
[salvation,
salut, salvamento, Rettung]
salvesa, ope, salvascione,
-assione, salvedade, francamentu m. (L),
sarbesa, sarvesa (N), salvesa, sarvesa, sarbesa (C), saivvèzia (S),
salvazioni, salvamentu m. (G) //
Morte de matzones salvesa de sos anzones (prov.-L) “Morte
della volpe s. degli agnelli” salvia
sf.
bot. (Salvia officinalis) [sage,
sauge, salvia, Salbei]
sàlvia (‘ona), sàlvia bianca, giórica (s.
verbenica) (L), sàrbia (N), sàlvia, folla sàlvia (C), sàivia, sàlvia,
matracària (S), sàlvia, sàrvia
(Lm) (G)
// salvione m. (L), saivioni m., salvioni m. (S) “s.
sclarea”; sàlvia a frori asulu (C) “s.
azzurra; Salvia coerulea”; sàlvia arrubia, corallina (C) “s.
rossa; Salvia splendens”; sàlvia areste (L), sàlvia groga (LC) “s. selvatica; Phlomis fruticosa” salvietta
sf.
[serviette,
serviette, servilleta, Serviette]
pannutzu m., frobbiucca m.,
frebbeuccu m., tertzimuccu m.,
tertzebuccu m. (cat. torcaboca) (L), pannittu m., frobbiucca m.
(N),
trattabuccu m., tiallora, tialledda,
pannixeddu
m. (C), tozzibuccu m.,
tubaglioru m. (S), friabuccu m., tuaddolu m. (G) salvo/1
agg.
[safe,
sauf, salvo, heil]
salvu (L), sarbu, sarvu (N), salvu, sarvu, sarbu (C), sàivvu (S), salvu
(G) // andà in salvu (G) “cacciare
nascosto nella posta”; Salvu è lu chi sona la ripiccu (prov.-G) “S. è colui che suona le campane (a morto)” salvo/2
cong.
[except
(for), excepté, excepto, ausser]
francu su (sa), foras chi, etzi (lat. ET
SI)
(L), sarbu chi, foras chi, bastat chi (N), sarvu chi, foras chi, bastat
chi (C), sàivvu chi, a mancu chi (S), salvu chi, fora chi, francu chi,
ezzi chi (G) samba
sf.
mus. [samba,
samba, samba, Samba]
samba sambuca
sf.
mus. (arpa antica) [sambuca,
sambuque, sambuca, Holunder]
arpa (LNC), àipa (S), alpa (G) sambuco
sm.
bot. (Sambucus nigra) [elder
(-tree), sureau, saúco, Holunder]
saucu m. (lat. SABUCUS x sp. saúco
- DES II, 374), sambucu (= it.) (L),
sabucu, saucu, sambucu, savucu,
saocu (N),
samucu mascu, semucu, semucu mascu, sommucu,
sabucu, sramucu (C), saucu, sambucu (S), sambucu (G) // saucarzu
(L) “luogo dove cresce il s.”; saucu
fémina (L), sabucu
fèmina (N), samucu
fémina (C) “s. maggiore; Sambucus
major”; cau (LG), pappu (lat. PAPPUS)
(C),
gau (S) “midollo del s.”;
cuccuniu (N) “fiore del s.” sambuco
selvatico sm.
bot. (Sambucus ebulus) [wild
elder, sureau sauvage, saúco selvático, wild
Holunder]
saucu màsciu, sambucu burdu, sambuscu
màsciu (L),
sambucu berbechinu, sancheddu
(N),
samucu burdu, samucu pudésciu (C), saucu aresthu (S), sambucu arestu (G) samolo
sm.
bot. (Samolus
valerandi)
linu de abba (LN), linu de àcua (C), linu d’eba (S), linu d’ea (G) sampietrini
sm.
pl. (pietre usate per la pavimentazione in Roma) [pebble,
cailloux, guijarro, Kiesel]
laddias (romanas, de santu Pedru) f.
pl. (L), santupredinos (N), códulus de santu Perdu (C), santupréddini,
triddii di santu Preddu f. pl. (S), santupetrini (G) san
agg.
vds. santo sanabile
agg.
mf. [curable,
guérissable, sanable, heilbar]
sanàbile (LN), sanàbili (C), sanàbiri (S), sanàbbili (G) sanamente
avv.
[healthily,
sainement, sanamente, gesund]
sanamente (LN), sanamenti (CSG) sanare
vt.
vi. [to
heal, guérir, sanar, heilen]
sanare (lat. SANARE)
(LN),
sanai (C), sanà (SG) // fàchere su sana-sana (su sanapipiu) (N) “incidere
un ascesso ai bambini”; sanai is angionis (C) “castrare
gli agnelli” sanato
pp.
agg. [healed,
guéri, sanado, heilt]
sanadu, libertu (L), sanau (NC), sanaddu (S), sanatu (G) sanatoria
sf.
[arrangement,
acte de régularisation, legitimación, Indemnität]
sanatòria, sanadura (L), sanatorja, sanadura (N), sanatòria , sanadura
(C), sanaddòria (S), sanatòria (G) sanatorio
sm.
[sanatorium,
sanatorium, sanatorio, Sanatorium]
sanatóriu (L), sanatorju (N), sanatóriu (C), sanatòriu (SG) sancire
vt.
[to
sanction, sanctionner, sancionar, bestätigen]
decretare, istabilire (LN), decretai, stabiliri (C), decretà, isthabirì
(S), dicrità, cunfilmà (G) sancito
pp.
agg. [sanctioned,
sanctionné, sancionado, bestätigt]
decretadu, istabilidu (L), decretau, istabiliu (N), decretau, stabiliu
(C), decretaddu, isthabiriddu (S), dicritatu, cunfilmatu (G) sandalo
sm.
[sandal,
sandale, zapatilla, Sandale]
sàndalu, trócculos pl., andàlia f., andàila
f., andària f., sàndula f., sandàlia
(s. per vescovi; sp. sandalia) (L), sàndalu (N), catzoleddu, sandali,
andali, andàlia f., andàila f.,
sandàlia f., sandàila f.,
sàndulu (C), sàndara f. (S), sàndalu
(G) // Sa mama a catzoleddu, sa filla a cappellinu, su babbu si consòlada
cun sa bottìglia de binu (C) “La
mamma in s., la figlia in cappellino, il padre si consola con la bottiglia
di vino” sandolino
sm.
mar. [small
canoe, périssoire, piragua, Sandal]
sandalinu (L), sandolinu (NC), sandurinu, ciu
(S), sandulinu (G) sangue
sm.
[blood,
sang, sangre, Blut]
sàmbene (lat. SANGUEN), sàmbine
(L), sàmbene, sàmmene (N),
sànguni, sànguini, sànghini, sàmbani,
sàmbiri, sàmbini
(C), sangu (S), sangu, sàngui
(Lm) (G)
// sambenadu, sambeninzu (L), sambenau, sambenatu (N), sangunau (C) “cognome, casato”; sàmbene de segus (L) “emorragia anale”; sàmbene de nares, dae ‘ucca, dae s’imbìligu
(L) “rinorragia, emottisi,
onfalorragia”; sàmbene appedradu (L), sàmbene appredrau, sàmbene
luttu, sambellutau (
(N), sànguni pistau (C) “s.
coagulato, rappreso”; malu sànguni (C) “mala
grazia, antipatia”; Sàmbene tirat sàmbene (prov.-LN), Sangu chjama
sangu (prov.-G) “S. chima s.”:
Su sàmbene no est abba (prov.-LN) “Il
s. non è acqua”; Lu vinu fazzi sangu (prov.-S) “Il
vino fa s.” sangue
di drago sm.
bot. (Dracaena draco) [dragn-tree,
sang-de-dragon, sangre de rago, Drachenbaum]
dracena f. (L), dratzena f.
(N), dragoni (C), dracena f. (SG) sanguetta
sf.
zool. vds. sanguisuga sanguigno
agg.
[sanguineous,
sanguin, sanguíneo, Blut...]
sambinzu (lat. SANGUINEUS), sanghinzu, sanghignu
(L), sambenosu (lat. SANGUINOSUS)
(N), sanguìngiu, sanghignu, arrubiastu (C), sanghignu (SG) // arantzu
sanghinzu (L), péssiche (arantzu)
sambenosu (N) “pesca (arancia)
s.” sanguinaccio
sm.
[blood-sausage,
boudin, morcilla, Blutwurst]
sambenatzu, sàmbene de porcu (porchinu) (L), sàmbene de porcu,
sambeneddu, tzurrette, zurrette (s.
degli ovini) (N), brenti de sànguni f.,
sànguni de porcu, sanguinàcciu, sanguanedda
f., culingioni
(C), sangu purchinu, sàngulu (S), sangu pulcinu, sangu grassu (G) //
ascare (L) “condensarsi del s.”;
buddottu (C)“s.
porcino cotto bollito o arrosto” sanguinante
p.
pres. agg. mf. [bleeding,
saignant, sangrante, blutend]
sambenante, sàmbene-sàmbene,
sambenone (L),
sambenande, issambentau (N), sangunanti (C), sanguroni (S), sanghinanti,
sangunoni, sangu pisciuloni (G) sanguinare
vi.
[to
bleed, saigner, sangrar, bluten]
sambenare, insambenare, attunchiare, derramare (sàmbene) (sp.
derramar) (L), sambenare (N), sangunai, sangrenai, bogai sànguni,
derramai (C), sanghinà (S), sangunà, sanghinà, sburrà sangu (G) // sambenada
f. (N)
“sanguinamento”; Tue
l’ischis sa ferta chi m’accòrada/ e tue jogas a l’attunchiare (L -
Mura Ena) “Tu sai bene la ferita
che ho nel cuore/ e ti diverti a farla s.” sanguinaria
sf.
bot. (Panicum sanguinale) [blood-wort,
sanguinaire, sanguinaria, Blutkraut]
erva sambenària (L), órgiu
de àcua m., órgiu de arriu m.
(C) sanguinario
agg.
[sanguinary,
sanguinaire, sanguinario, blutgierig]
sambenàriu, sambeneri, sambinari, sanghinàriu
(L),
sutzasàmbene, sambenarju, sambeneri
(N),
sanguinàriu, sangunàriu (C), sanghinàriu (S), sangunàriu, sanghinàriu,
assangatu (G) sanguineità
sf.
[blood-relation-ship,
consanguinité, consanguinidad, Blutsverwandtschaft]
matessi sàmbene m., sambeninzu m.,
sambenadu m., sambinadu m.,
parentella
(L), matessi sàmbene m.,
sambenau m., parentau m. (N),
sangunau m., parentau m.
(C), matessi sangu m.,
parentella (S), sanghinitai (G) sanguinella
sf.
bot. (Cornus sanguinea) [blood-wort,
sanguinelle, sanguinaria, Bluthirse]
1) erva de sàmbene (L), erba de sàmbene f. (N), erba de sànguni (C), èiba di sangu (S), sàsima (G); 2)
sf. bot. (Phytolacca decandra)
ua canina (L), granadilla (N), àxina de margiani, pibireddu m.,
grana (sp. grana) (C), uba
canina (S), ua canina (G) sanguinolento
agg.
[bleeding,
sanguinolent, sanguinolento, blutend]
sambenosu (lat. SANGUINOSUS), abbis-abbis (detto
dell’arrosto) (LN), sanguinolentu
(ant.) (L), sanguinosu
(C), sanguroni, sangu-sangu
(S),
sangunoni, sangunendi (G) sanguinoso
agg.
[bloody,
sanglant, sangriento, blutig]
sambenosu (lat. SANGUINOSUS)
(LN), sanghinosu, sangunosu (C), sanghinosu (S), sangunosu, sanghinosu (G) sanguisorba
sf.
bot. vds. salvastrella
maggiore sanguisuga
sf.
zool. (Hirudo medicinalis) [leech,
sangsue, sanguja, Blutegel]
ambisue -a, ambesua, sambesua, sambesue, sambisua,
-e, sambisuga
(lat. SANGUISUGA), sutzasàmbene
m. (L),
sambisuga, sambisue, samesughe,
sammesughe, sambesuca, ambesua, ambisua, ambisuga,
ambisuca, ambesughe, amesughe
(N),
sangunera (cat. sangonera),
sambisui, sangusùisi, ambisua, ambisui, abisui, anghisui, angasua,
angassua, angassula, anguasua
(C),
sanghisùggia, cani
magnadori m. (S),
sanguetta
(Lm), sangusùcchjula (Cs), sangusùgghjula
(G) // assambesuadu (L) “dissanguato
dalle s.”; ambesuare (N) “salassare mediante le s.”; ambisugheri,
sambisugheri (N) “chi prende e/o
vende s.”; sangunera de cuaddu (C) “sanguetta
di cavallo”; sangunera de mari itt.
(C) “zecca di mare”; làngia
comenti una sangunera (C) “magra
come una s.”; Esser che s’ambisua: fintzas chi non s’attattat
non lassat de sutzare (prov.-L) “Essere
come la s., che non cessa di succhiare finché non è sazia” sanie
sf.
med. [sanies,
sanie, sanie, Sanie]
sanza (lat. SANIA x SANIES), martza, matèria (it. o cat. materia) (L), sanza, martza, matèria, pore m.
(N), sàngia, matèria, mommana, postema (C), matéria (S), màlcia
(G) sanità
sf.
[soundness,
santé, sanidad, Gesundheit]
sanidade (LN), lieresa
(N), sanidadi
(C), saniddai (S), sanitai (G) // Mìsera sa domo inue intrat sanidade e
zustìssia (prov.-N) “Misera la
casa dove entrano il medico (la sanità) e la giustizia” sanitario
agg.
[sanitary,
sanitaire, sanitario, gesundheitlich]
sanitàriu (L), sanitarju (N), sanitàriu (CSG) sanna
sf.
[tusk,
croc, colmillo, Hauer]
sanna sannuto
agg.
[tusked,
pourvu de crocs, colmilludo, mit Hauern versehen]
sannudu, sannuri (L), issanniau, sanniu (N), sannudu, sannau (C), sannuddu
(S), sannutu (G) sano
agg.
[sound,
sain, sano, gesund]
sanu (lat. SANUS),
sanigheddu, sanidosu,
nébidu, nédidu (cat. nédiu) (L),
sanu, sanicheddu (N), sanu, sanixeddu, biatzu (C), sanu (SG), zìncaru
(G)//
tricchignare, tacchignare (L) “essere
poco s.; probm. sp. tacañear o it. taccagnare”; saneddu,
sanigheddu, sanittu (L) “abbastanza s.”; sanu
che pische (LN) “s. come un pesce”; Si ti cheres sanu pésati chitto su manzanu
(prov.-L) “Se vuoi essere s.
alzati presto al mattino”; Mellus arriccu e sanu che póberu e malàdiu
(prov.-C) “Meglio ricco e s. che
povero e ammalato”:; Ca è sanu no credi a lu maraddu (prov.-S) “Chi
è s. non crede a chi è malato”; Ca be’ si salva sanu s’agatta
(prov.-G) “Chi si conserva bene si
ritrova s.” sansa
sf.
[husk,
marc d’olives, orujo, Pressrückstände]
sansu m. (lat. SAMPSA), sassu m.,
osseddu m. (L), sansu m.,
ossicheddu (de oliba molia) m. (N),
ossixeddu m., matza
de olia (C), sansu m. (S), sansu
m., sansa (G) // isportinu m.
(L), sportinu m. (C), ippusthinu m. (S) “gabbia
delle s.”; ozu de sassu m. (L),
óciu sànsinu m. (G) “olio di s.” sansone
sm.
fig. [Samson,
Samson, Sansón, Samson]
sansone, tóricu (LN), sansoni (CSG) // ossone (N) “uomo
forte, s.” santabarbara
sf.
[powder-magazine,
sainte-barbe, santabárbara, Pulverkammer]
bruvarera, bruvurera, burvarera (L), pruverera (N), bruvurera (C),
poivarera, santabàibara (S),
pulvarera (G) santamente
avv.
[holily,
saintement, santamente, heilig]
santamente (LN), santamenti (CSG) santarellina
sf.
[bigoted
woman, sainte nitouche, beatuca, Scheinheilige]
santicca, santicchedda (LN), santicca, santixedda, spina a sutt’’e
ludu (fig.) (C), santaredda (SG) santerello
sm.
[goody-goody,
bon apôtre, gazmoño, Heuchler]
santiccu, santiccheddu, basamattones (LN), santixeddu, basamattonis (C),
santareddu (S), facchiessu, santurroni (G) santificare
vt.
[to
canonize, sanctifier, santoficar, heiligen]
santificare, fàghere a santu, av(v)eddare
(L),
santificare, fàchere a santu (N), santificai, fai santu (C), santificà,
santifiggà
(S), santifià, santivigà, santivicà (G) santificato
pp.
agg. [canonized,
sanctifié, santificado, heiligt]
santificadu, fattu santu (L), santificau, fattu a santu (N), santificau,
fattu santu (C), santificaddu,
santifiggaddu
(S), santificatu, santivigadu, santivicatu (G) santificazione
sf.
[sanctification,
sanctification, santificación, Heiligung]
santificada (L), santificassione
(LN), santificatzioni (C), santifiggazioni
(S), santificazioni
(SG) santimonia
sf.
(bacchettoneria, bigotteria) [sanctimony,
cagoterie, santimonia, Frömmelei]
santiccùmene m., ipocrisia
(LN), santiccùmini m.,
farsidadi (C), santiccumu m., santiccùmmini
m., bigottumu
m., ipocrisia (S), biguttumu m.,
falzia (G) santino
sm.
eccl. (piccola immagine sacra) [small
holy picture, image, imagen de santo, Heiligenbildchen]
immaginedda f., santigheddu
(L),
santicheddu, mazinedda f. (N),
maginedda f. (C), immaginetta f.,
santinu (S),
magghjnitta f. (G) santissimo
sm.
eccl. [Blessed
Sacrament, Saint-Sacrament, Santísimo, Allerheiligste]
santìssimu santità
sf.
[holiness,
sainteté, santidad, Heiligkeit]
santidade (L), santidadi (C), santiddai (S), santitai (G) // Dinà e
santiddai, mancu di la middai (prov.-S) “Denari
e s. nemmeno la metà” santo agg. sm. [holy, saint, santo, heilig] santu (lat. SANCTUS) // accontzasantos (LN) “artigiano restauratore di statue di s.”; santaju (LN), santàiu (G) “venditore e costruttore di statue di santi”; sos Santos (L), sa dì de is Santus (C), li Santi (S) “Ognissanti”; Santu Aine, Sant’Andria (L) “ottobre, novembre”; iscapparattu (N) “armadio per s.”; santu de àstragu (N) “omaccione, babbeo”; Naraiat tzia Farora: non b’at santu chi contet daghi arrivit s’ora (prov.-LN) “Diceva zia Salvatora: non c’è s. che conti quando arriva l’ora”; Cussu chi Deus non bolit, santu non podit (prov.-C) “Ciò che Dio non vuole, santo non può”; Dugnunu prega pa lu santu sóiu (prov.-S) “Ognuno prega per il proprio s.”; Né cun santi né cun macchi si ‘o’ burrulatu (prov.-G) “Né con i santi né con i matti conviene scherzare” |
|
santocchieria
sf.
[bigotry,
cagoterie, santurronería, Frömmelei]
ipocrisia, santiccùmene m.
(LN), santiccùmini m.,
farsidadi (C), biguttumu m.,
ipocrisia (S), biguttumu m.,
falzia (G) santocchio
sm.
(sciocco, bigotto) [bigot,
cagot, santurrón, Frömmler]
isimpre (cat. ximple),
basgiamattones (L), ischipuddau, basamattones (N), scimpru, basamattonis
(C), pesthaseu, bigottu (S), facchiessu, basgiamattoni (G) santolina
sf.
bot. (Santolina chamaecyparissus) [santonin,
santoline, santolina , Zypressenkraut]
santulina, santolina (L), santonina, erba de cosche, erba de coscos, erba
de ungos, corra ‘e
crapa, murmureu
m., murgueu m. (N), santulina, allupacuaddus, erba de bremis, murga de bois,
murgueu m., murguleu m.,
murmureu m., simu m. (gr. thymos) (C),
santulina, santunina, simu m. (S),
santulina, santunina (G) // erba bianca (C) “s.
mollissima; Otanthus maritimus” santone
sm.
[santon,
santon, santón, Asket]
santone (LN), santoni (CSG) santoreggia
sf.
bot. (Satureja hortensis) [savory,
sarriette, ajedrea, Bohnenkraut]
sudorea, locasu m., isopu m. (it. isopo) (L), issopu m. (N),
isopu m., tumu m.
(lat. THYMUM x TUMUM), tumbu m.,
murgueu m., mammuleu m. (s. greca) (C),
locasi m., locasu m.
(S), alba barona (G) santuario
sm.
[sanctuary,
sanctuaire, santuario, Wallfahrtsort]
santuàriu (L), santuarju (N), santuàriu (CSG)
// cumbessia f., cumbissia f., moristene,
muristenes
pl. (L), muristeres pl.
(N) “casupole presso i s. di
campagna dove si ricoverano i fedeli che partecipano per diversi giorni
alla festa religiosa” santuomo
sm.
[holy
man, saint-homme, hombre santo, Heiligmensch]
santómine (LN), santómini (C), santommu (S), santomu (G) sanzionabile
agg.
mf. [sanctionable,
sanctionnable, sancionable, sanktionierbar]
de punire (LN), de puniri (C), di punì (SG) sanzionare
vt.
[to
sanction, sanctionner, sancionar, sanktionieren]
punire (LN), puniri (C), punì (SG) sanzione
sf.
[sanction,
sanction, sanción, Sanktion]
pena (lat. POENA), macchìssia (LN), pena, smenda (C), pena, ammenda (SG) sapa
sf.
[cooked-wine,
raisiné, arrope, Most]
saba (lat. SAPA)
(L),
sapa, binucottu m. (N), saba
(CS), sabba, saba, sapa
(G) // sabadu (L),
assabbatu (G) “fatto con la s.”; tiricca
(LS) “dolce di s. avvolto nella
pasta”; pistiddu m. (LN), coccollittu
m., panischedda (C) “dolce
a base di s.”;
coccoroi m. (L), pan’e sabba
(G) “pane con s.”; assabare
(L) ,assapare, insapare
(N) “fare
o impiegare la s.”;
pistiddare (N) “preparare la s.”; sabbà, assabbà (G) “impiegare la s.”; Chie non tenet mele ponet saba (prov.-L) “Chi
non ha miele impiega la s.” sapere/1
sm.
[knowledge,
savoir, saber, Wissen]
ischire, sièntzia f., sabidoria f. (sp. sabiduría)
(L), ischire, lischire
(N)
sciri, sabiduria f. (C), sabbé, sabiènzia f. (S),
saperi (G) // Vali più un’ùncia di solti che centu libri di saperi (prov.-G)
“Vale più un’oncia di fortuna
che cento libri di s.” sapere/2
vt.
vi. [to
know, savoir, saber, wissen]
ischire (lat. SCIRE), bischire,
iscire, sàpere
(L), ischire, dischire,
lischire, uschire,
sapèschere
(N), sciri, sàpiri (C), sabbé (S), sapé (G) // no
ischire mancu su piapane (L) “non s.
nemmeno le cose più elementari”; nossoite
(L) “non so che”; Sa fémina
nd’ischit una prus de su diàulu (prov.-LN) “La
donna ne sa una in più del diavolo”; Inue naschimus l’ischimus,
inue morimus no! (prov.-L) “Sappiamo
dove nasciamo, non dove moriremo”; Chini non sciri est comenti a
chini non biri (prov.-C) “Chi non
sa è come colui che non vede”; Lu chi sani in tre, lu sani umbè (prov.-S)
“Ciò che si sa in tre, lo sanno
tutti”; Sà più un maccu in casa sóia che un sàiu in casa angena
(prov.-G) “Sa più un matto in
casa propria che un savio in casa altrui” sapidezza,
-idità sf.
[sapidity,
sapidité, sapidez, Schmackhaftigkeit] sabore m. (lat. SAPOR),
saniette m., sainette m.
(sp. sainete,) saliore
m. (L),
sapore m., saniette m.
(N), sabori m., sainettu m. (C), saori
m., sainettu m.,
saineddu m. (S),
saori m., gustu m. (G) sapido
agg.
[sapid,
sapide, sápido, schmackhaft]
saboridu, gustosu, licchittu (L), saporiu, sàpidu, sàpitu, sapiente,
gustosu
(N), saboriu, gustosu , sàpiu (C), sauriddu, gusthosu, sainettu (S),
sauritu, sauriddu
(Cs), gustosu
(G) // carre sàpia f. (N) “pancreas” sapiente
agg.
mf. [wise,
savant, sabio, gelehrt]
sàbiu (it. o sp. sabio),
sabidore, assabiensciadu,
assiensciadu, assientziadu, sapiente (L),
sàpiu (N), sàpiu, sàbiu, scìpiu (C), sabienti (S), sapienti,
attalintatu (G) // donnu
Pala (L) “Don Pala, l’uomo s. di molti racconti sardi”; Ma
bois, sabidores de ‘idda,/ non crettedas macchine su chircare (L - Mura
Ena) “Ma voi, s. del paese,/ non
crediate follia la ricerca” sapientemente
avv.
[wisely,
savamment, sabiamente, weise]
sabiamente (L), sapiamente (N), sapiamenti (C), sabientementi (S),
sapientementi (G) sapientone
agg.
accr. [wiseacre,
savantasse, sabihondo, naseweis]
sàbiu meda, sabiatzu,
sabiottu, conchifine
(L), sapientone, sinsirione, sàpiu meda (N), sciutottu (C), sabientoni,
assabbuddu, sàbia sibìglia
f. (S),
sapientoni, sattuttu (G) sapienza
sf.
[wisdom,
sagesse, sabiduría, Weisheit]
sabidoria, sabiduria (sp. sabiduría),
sabiesa, sabiènscia, sapiènscia,
sapiènsia
(L), sapièntzia, sapidoria (N), sapièntzia, sabiduria, sabidoria (C),
sabiènzia (S), sapiènzia, sapituria (G) saponaceo
agg.
vds, saponoso saponaio
sm.
[soap-maker,
savonnier, jabonero, Seifefabrikant]
sabonaju (L), saponarju (N), sabonaju (C), sabunàggiu (S), saonàiu (G) saponare
vt.
vds. insaponare saponaria
sf.
bot. (Saponaria officinalis) [soap-plant,
saponaire, saponaria, Seifenkraut]
sabonària, linna sabonària (L), erba de sapone, linna
saponària (N),
sabonària, sabunària, sabunetta, sabonettu m.,
erba de saboni, lampajoni m. (lat.
LAMPADIO, -ONE) (C), sabunària (S), alba di saoni, saunària (G) saponata
sf.
[lather,
eau de savon, jabonada, Seifenwasser]
sabonada (L), saponada, sapunada
(N),
sabonada, spuma de saboni (C), sabunadda (S), saunata (G) saponatura
sf.
[soaping,
savonnage, jabonadura, Einseifung]
sabonadura, insabonadura (L), saponadura (N), sabonadura (C),
insabunaddura (S), saunatura (G) sapone
sm.
[soap,
savon, jabón, Seife]
sabone (lat. SAPO, -ONE) (L),
sapone (N), saboni, saboi (C), saboni (S), saoni ,savoni (Lm) (G)
// bumbullones pl. (L),
bulluncas f. pl.“bolle di s.”; insabonare
(L) “lavare con il s.”; saboneria f.
(C) “fabbrica di s.”;
luna de saboni f. (C) “bolla di s.”; A sciaccuai sa conca a su burriccu s’inci
perdit àcua e saboni (prov.-C) “A
sciacquare la testa all’asino ci si rimette acqua e s.” saponetta
sf.
dimin. [cake
of soap, savonnette, jaboneta, Feinseife]
sabonetta, sabonette m.,
-ettu m. (L),
saponetta, saponette m.,
saponeddu
m. (N), sabonettu m. (C), sabunetta (S), saunettu m.
(G) saponoso
agg.
[soapy,
savonneux, jabonoso, Seifen...]
sabonosu, sabonattu (L), saponosu (N), sabonosu (C), sabunosu (S), saunosu
(G) // sabonatzu (C) “terreno
s., attaccaticcio” sapore
sm.
[taste,
saveur, sabor, Geschmack]
sabore (lat. SAPOR), denghe,
dengu, dènghere, dengo
(sp. dengue), saliette, saniette,
sainette (sp. sainete), arrastu,
saliore, saore, trastu, tastu
(L), sapore, saniette (N), sabori, denghi, sainettu (C), saori, gusthu,
tasthu (s. sgradevole), sainettu,
saineddu (S),
saori (G) // rastu, arrastu (L), arrasthu (S) “s.
rancido”; passare sos
sabores (L), svintià (G) “passare
la voglia, perdere il s.”; assainettare (L) “dare
buon s. alle cose”; issaporzau (N) “che
ha perso il s. iniziale”; saboreai (C) “assaporare,
leccarsi le labbra”; Su binu a su sabori e su pani a su colori (prov.-C)
“Il vino si riconosce dal s. e il
pane dal colore”; La carri si no è magnata cu li mani paldi lu
saori (prov.-G) “La carne se non
viene mangiata con le mani perde il s.” saporino
sm.
dimin. [flavour,
peitit saveur, saborete, feiner Geschmack]
saboreddu, denghe, dengo (sp. dengue)
(L), saporeddu, saniette (sp.
sainete) (N), saboreddu, denghi (C), saoreddu (SG) saporire
vt.
[to
flavour, rendre savoureux, saborear, schmackhaft machen]
insaborire, assainettare (L), issaporare, issaporire (N), insaboriai,
donai sabori (C), saurì, assaurì (S), saurì, insaurì (G) saporito
pp.
agg. [savoury,
savoureux, sabroso, schmackhaft]
saboridu, saliosu, saliette, saniette, licchittu, liccosu,
liccuridu (L),
saporitu, saporiu, issaporiu, issaporau, lìcchitu
(N),
saboriu, aggradosu, gustosu (C), sauriddu, assauriddu, sainettu (S),
sauritu, sauriddu
(Cs), insauritu,
licchittu (G) // saboridamente
(L) “saporitamente”; saporita
sf. (LN) “spezia per
aromatizzare le vivande” saporoso
agg.
[tasty,
savoureux, muy sabroso, schmackhaft]
saborosu (L), saporosu (N), saborosu (C), sauriddu, assauriddu (S),
saurosu (G) saputello
sm.
[sciolist,
pédant, repipi, naseweis]
ischidu, sabieddu (L), ischiu, sinsirione, Zubannecuchina (fig)
(N), sabieddu, sciutottu (C), sabientoni, sabbuddu, assabbuddu (S),
sapientoni, sattuttu (G) saputo
pp.
agg. [learned,
su, sabido, altklug]
ischidu, ischìpidu (L), ischiu, dischiu,
sàpiu
(N), scìpiu (C), sabbuddu, assabbuddu (S), saputu (G) sarabanda
sf.
[saraband,
sarabande, zarabanda, Sarabande]
fragassu m., burdellu m., ciarra,
ragalla, biurdu m. (L), baccanu m.,
cubisione, burdellu m. (N),
carraxu m., arrantantira, tréulu m.,
battùliu m. (C), abburottu m.,
digógliu m., ischìsthiu m.,
burdheddu m., remetomba m.
(S), dissàntanu m., buldeddu m., intirruzu
m., attillóiu m., dirrùbbulu m. (G) saracchio
sm.
bot. vds. ampelodesmo saracco
sm.
[rip-saw,
egoïne, serrucho, Fuchsschwanz]
serraccu (cat. xerrac, xarrac) (L), serraccu, serracru (N), serraccu,
sarraccu (C), sarraccu, serraccu,
sirraccu, serracchinu
(S), sarraccu, sarraccheddu, sarronu, pittinina f. (s. piccolo) (G) // serraccare
(N) “tagliare col s.”; furettu
(S) “s. a lama stretta e
appuntita” saraceno
agg.
sm. [Sarace,
sarrasin, sarraceno, türkisch]
saratzinu, saraghinu (gr. biz.
sarakenós), saracinescu,
saracinu, moro, moru,
moriscu (L), sarachinu, moru, moriscu (N), saracinu, saracinescu, moriscu,
moru (C), saracinu, moru (S), saraghinu, moru (G) saracinesca
sf.
[rolling
shutter, sarasine, cierre metálico, Falltür]
saracinesca, serranda (LNC), saracinescha, serranda (S), sarracinesca,
serranda (G) sarago
sm.
itt. (Diplodus sargus ) [sargus,
sargue, sargo, Brasse]
sàragu (L), isparedda f.,
ispareddu (N), sàrigu, sarigottu, sparedda f.
(C), sàraggu (S), sàragu, futtisarpa
(Lm), pèsciu
di sant’Andria (s. nero) (G) //
feriada
f. (L), feriada
f., veriada (cat.
variada) C), sarigu
(L), feriada f. (C), bariadda f. (S) “s.
variegato (Diplodus sargo)”; sàragu pinzutu; sàragu sargenti (Lm)
(G) “s. fasciato (Diplodus vulgaris)” sarcasmo
sm.
[sarcasm,
sarcasme, sarcasmo, Sarkasmus]
beffa f. (=
it.), beffe f., beffulania f., iscàrniu
(sp. escarnio) (L), beffe f.,
irmurju, moffa f. (cat. sp. mofa) (N), beffa f.,
moffa f., arréulu, stroccidura f.
(C), beffa f., cionfra f., matroffa f.,
ingesthru (S), beffa f., cionfra
f., uspu (G) sarcasticamente
avv.
[sarcastically,
d’une manière sarcastique, sarcásticamente, sarkastich]
beffianamente, a beffinu, a cianfronella, a lèria (L), chin beffe, chin
irmurju (N), beffianamenti, cun arréulu (C), a cionfra, a beffa (S),
uspignamenti, a beffa (G) sarcastico
agg.
[sarcastic,
sarcatique, sarcástico, sarkastisch]
beffajolu, beffulanu, beffianu, fertaderu (L), beffajolu, beffulanu,
punghidore, irmurjadore, tzantzarache
(N), beffianu, beffadori, stroccidori (C), beffadori, cionfraioru,
matrufferi (S), uspignu, biffadori, biffulanu (G) sarchiamento
sm.
[hoeing,
sarclage, sachadura, Brechen]
marradura f., tzappittadura f.,
tzapponzu
(L), iserbadura f. (N),
marradura f., marrittadura f. (C),
annittamentu, zappittamentu, arribigliamentu (S), zappittamentu,
disalbamentu (G) sarchiare
vt.
[to
hoe, sarcler, sachar, brechen]
sarciare, isargare, marrare, rascare, marittare, zappittare, isvuzare
(L),
iserbare, marruntzeddare, marittare, sarciare,
tzappittare (N),
marrai, marrittai, limpiai, sbrebai (C), annittà, zappittà, arribiglià
(S), zappittà, disalbà (G)//
iserbadore
(N) ”sarchiatore” sarchiata
sf.
[hoeing,
sarclage, sachadura, Brechen]
sarciada, marrada, tzappittada (L), iserbada, marruntzeddada (N), marrada,
marrara,
marrittada, limpiada (C), annittadda, zappittadda, arribigliadda (S),
zappittata, disalbata (G) sarchiato
pp.
agg. [hoed,
sarclé, sachado, gebrochen]
sarciadu, isargadu, marradu, rascadu, tzappittadu (L), iserbau,
marruntzeddau (N), marrau, marrittau, limpiau (C), annittaddu, zappittaddu,
arribigliaddu (S), zappittatu, disalbatu (G) sarchiatura
sf.
[hoeing,
sarclage, sachadura, Brechen]
tzappittonzu m., marradura.
innettiadorzu m. (L), iserbadura,
marruntzeddadura (N), marradura, marrittadura, marrìngiu
m. (C),
zappittaddura, arribigliaddura (S), zappittatura, zappittugnu m.,
disalbamentu m. (G) // sas
cantones de s’innettiadorzu (L) “i
canti della s.”; annurilare (L) “indurirsi
del terreno per mancanza della s.” sarchiello
sm.
[small
hoe, sarclet, sallete, Jäthäckchen]
tzappitta f., tzappittu,
marrutza f., marrischedda f. (L), marruntzedda f., marrutzedda
f., marrintzedda
f., marroneddu, tzappitta f.
(N), marritta f., marrixedda f.,
marrùccia
f. (C), marroneddu, zappitta f.,
muriggadori (S), zappitta f.,
marraredda f. (G) sarchio
sm.
[hoe,
sarcloir, sacho, Jäthacke]
tzappittu, marra f. (lat. MARRA),
sàrciu, sàbiu,
ligone
(ant.; lat. LIGO, -ONE) (L),
marrone, tzappu, sàrciu
(N),
marra f., tzappa f. (C), zappa f., zappu,
marroni (S), marra f., marroni,
zappa f. (G) sarcofago
sm.
[sarcophagus,
sarcophage, sarcófago, Sarkophag]
losa f. (cat. llosa; sp. losa),
tumba f. (lat. TUMBA), baule (cat.
baul o it. baule) (LN), losa f.,
tumba f., baullu (C), losa f.,
tumba f., bauri (S), losa f.,
tumba f., baulu (G) sarcolemma
sm.
anat. [sarcolemma,
sarcolemme, sarcolema, Sarkolem]
pedduttu (L), pedduncu (NC), piddìncura f.
(S), piddàncica f. (G) sarcoma
sm.
med. [sarcoma,
sarcome, sarcoma, Sarkoma]
càncaru, tumore (LN), càncuru, tumori (C), càncaru, tumori marignu (S),
càncaru, tumori, malignoni (G) sarda
sf.
bot. (Cornus mas) [cornel,
cornouille, cornizola, Kornelkirsche]
corniola (L), zìnzalu m.,
gronniola, sarda (N), corniola (CS), culniola, cruniola (G) // per
sarda itt. vds. sardina Sardegna
sf.
[Sardinia,
Sardaigne, Cerdeña, Sardinien]
Sardigna (L), Sardigna, Sardinna, Sardìngia, Sardinza (N), Sardigna, Sardìnia,
Sardìngia (C), Sardhigna (S), Saldigna (G) // Ichnusa
(L)“antico nome della Sardegna (=orma di piede umano)”; sarebbe
quanto meno opportuno però che tutti i Sardi scrivessero Sardigna. sardesco,
-ignolo agg.
[Sardinian,
arde, sardesco, sardinisch]
de Sardigna, sardu, sardiscu, sardignolu (dispr.)
(LNC), sardhignoru,
sardhu, di Sardhigna (S), di Saldigna, saldu, saldignolu (G) sardina,
-ella sf.
itt. (Sardina pilchardus) [sardine,
sardine, sardina, Sardine]
sardina (lat. SARDINA) (LNC), sardella
(C), sardhina
(S), saldina, sardina
(Cs) (Lm) (G)
// sardoni m. (C) “s. dorata; Clupea dorata”; sardina (LNC) “anche: taglio che fa il barbiere col rasoio” sardismo
sm.
[sardism,
sardisme, sardismo, Sardismus]
sardismu (LNC), sardhismu (S), saldismu (G) sardista
agg.
smf. [sardist,
sardiste, sardista, Sardist]
sardista (LNC), sardhistha (S), saldista (G) sardità
sf.
[sardity,
sardité, sardidad, Sardität]
sardidade (LN), sardidadi (C), sardhiddai (S), salditai (G) sardo
agg.
[Sardinian,
sarde, sardo, sardisch]
sardu (lat. SARDUS),
sardiscu (ant.) (LN),
sardu, sadru, sradu, sardiscu (C), sardhu (S), saldu (G) // faeddare a sa
sarda (LN) “parlare alla maniera
dei sardi, francamente”; a sa sardisca
(L) “alla moda dei Sardi”; sardarigheddu (C) “bambino s.
vestito in costume”; Su
sardu si futtit una borta solu! (prov.-N) “Il
s. si frega una sola volta!”; Lu sardhu in bàccuru fazi miràgguru
(prov.-S) “Il s. col bastone compie prodigi” sardonia
sf.
bot. (Ranunculus sceleratus) [buttercup,
sardonie, sardonia, Sardonisch]
erva sardònia, erva de ranas (L), sardònia, erba de ranas, erba de venale
(N),
sardònia, sardónica, erba de arranas (C), ranùncuru aresthu m. (S), ranùnculu arestu m. (G) sardonica
sf.
bot. (Oenanthe crocata) [sardonyx,
sardonique, sardónica, Sardonyx]
àppiu areste m., àppiu burdu m. (L), isàppiu m.,
turgusone m., trigusa, trivusa màsciu
(N), erba sardónica, àppiu burdu m.,
àppiu burdu de arriu m., àppiu
aresti m., artàina, lau
cuaddinu m., lau de arriu m., fenugu de àcua m. (C),
lua (S), alba saldónia, algulenta aresta, alba piluzza, laoni m.
(G) // sardónica (L)
“sardonica, pietra preziosa” sardònico
agg.
[sardonic,
sardonique, sardónico, sardonisch]
sardónicu (LNC), sardhónicu (S), saldònicu (G) // risu sardónicu (LNC)
“riso s.” sargo
sm.
itt. vds. sàrago sarmento
sm.
[sarmentum,
sarment, sarmiento, Rebschössling]
sarmentu, isarmentu (lat. SARMENTUM),
isammentu, isermentu, sirmentu, sermentu (L), sarmentu, rubanu (N),
sarmentu, sermentu, isermentu,
sramentu,
srementu (C), saimmentu (S), salmentu, vitichignu (G) // traigadu (L) “s.
con i grappoli”; esarmentare,
isarmentare, isvidighinzare
(L), irvitichinzare, isvitichinzare
(N), sarmentai (C), saimintà
(S), svitichignà
(G) “tagliare i s.”; sàrtia
f. (C) “verga di s. da trapiantare; lat. SARTUS”; cravasone
(N), cravasoni, pitroxa f. (C) “stecca di s.”; pudoni
(C) “occhio a frutta del s.”;
Abba cun bentu, annada de sarmentu (prov.-L) “Pioggia
e vento, annata di s.” sarto
sm.
[tailor,
tailleur, sastre, Schneider]
trapperi (sp. trapero), drapperi
(cat. draper) (L), mastru de
cosire, mastru de pannu, festadore (N), maistu de pannu, costureri, coseri
(C),
trapperi, drapperi, sisthadori (S), trapperi, drapperi, saltu (G) // mesta
de pannu f. (C) “sarta” sartoria
sf.
[tailor’s,
maison de couture, sastrería, Schneiderei]
buttega de trapperi, drapperia
(L),
butteca de mastru de pannu (N), buttega de su maistu de pannu (C), buttrea
di trapperi (S), salturia (G) sassaia
sf.
[barrier
of stones, digue de pierres, pedregal, Steinfeld]
pedraja, pedraghe m., sassedu m. (lat. SAXETUM), crastarzu m.
(L), predarju m., crastaza, crastatza,
crastaju
m., millone
m., mugoradda,
razile m., praigarzu m.
(N), perdaja, perdera, perdiaxu m.,
margangioi m., margangioni m.,
mragangio(n)i m. (sic. maragghiuni) (C),
piddrera, piddràia (S), pitragghju m.,
pitràia, ruccagghju m.,
marrebbi pl., marregghju
m. (G) sassaiola
sf.
[sone-fight,
bataille à coups de pierre, combate a pedradas, Steinhagel]
battagliola, battajola,
appedreada, pedrea (L),
carranzu de monte m., carranzada, apperdicada,
apperdionzu m. (N),
apperdiamentu m., petrea, pedrea (sp. pedrea),
sassa, stimpangiara (C), battagliora (S), battaddola, scaricata (G) // jocu
a carranzu ‘e monte m. (N) “gioco della s.” sassarese
agg.
smf. [of
Sassari, de Sassari, de Sásari, von Sassari]
tataresu (LN), tzatzaresu
(N), sassaresu
(C), sassaresu, tataresu (C), sassaresu (G) Sassari
sf.
[Sassari,
Sassari, Sásari, Sassari]
Tàtari (LN), Tzàtzari
(N), Sàssari
(C), Tàtari, Tathari (ant.), Sàssari
(S), Sàssari (G) sassata
sf.
[blow
with a stone, coup de pierre, pedrada, Steinwurf]
colpu de pedra m., pedrada
(L),
corfu de preda m. (N), corpu de
perda m., stimpangiada,
stimpangiara (C), còipu di predda m.
(S), pitrata, colpu di monti m. (G)
// accrastiare (L), piddà
a colpi di monti (G) “prendere
a s.”; lanca-lanca
(N) “a sassate”” sassello
(tordo) sm.
orn. (Turdus iliacus) [thrush,
mauvi, zorzal malvís, Drossel]
turdu suarinu (L), turdu suberinu, turdu cabaddinu (N), turdu piticu, tùrdulu
de matta (C), immurthiddu (S), tùldulu culumbinu, smultitu (G) sassifraga
bianca sf.
bot. (Saxifraga granulata) [saxifrage,
saxifrage, saxafrax, Steinbrech]
zuseppina, erva de coloras,
erva de rocca (L),
giuseppina, zuseppina (N), erba de arrocca (C)
// erba de perda (C) “s. rossa” sasso
sm.
[stone,
pierre, piedra, Stein]
pedra f. (lat. PETRA),
crastu (lat. CRASTUS),
marrarzu, busca f. (sassolino),
burca f., brusca f., burga f., bùrgula f.,
bùscula f. (L), preda f., crastu,
castru, códule (lat. COTULUS), crocótzulu,
contone, codina f. (N), perda f.,
pedra f., crastu, códula f., códulu,
marràggiu (C),
predda f., peddra f.,
crasthu, marràggiu (S), petra f.,
monti, patàccia f., patàcciu, bòcciu
(s. di fiume) (G) // ammolare
(L) “ammassare i s.”;
accodulare (L) “lanciare s.”;
appedrigare (L), apperdiai (C) “percuotere
con s.; brùscula f.
(L) “sassolino” ; pedra de imbrùnciu (imbruncu) f. (L)“s. sporgente che fa inciampare”; pedra
sàssina (LC) “s. friabile,
sabbioso”; pedrischéddula f. (L),
predischedda f., croccos pl. (N), perdixedda f. (C),
pitredda f. (G) “sassolino”; sp. apedrear”;
atturai de màrmuri, abbarrai cìrdinu (C) “restare
di s.”; tallutza f.
(C) “sassolino piatto”; predda ruddurana f. (S)
“s. erratico”; Tira
lu monti e coa lu pugnu (prov.-G) “Scaglia
il s. e nascondi la mano” sassofono
sm.
mus. [saxophone,
saxophone, saxofón, Saxophon]
sassófonu (LNC), sassófanu (S), sassòfonu (G) sassola
sf.
mar. [bail,
écope, achicador, Össfass]
sàssula (cat. sassula), àssula,
trobiolu
m. (s. di quercia), teruddone m.
(L), àssula, sàssula,
tùrbia,
trùbia, trubia, truvia
(lat. TRUBLIUM) (N), sàssula, sàssua,
trovia, turra
(lat. TRULLA) (C), sàssura (S),
sàssula (G) sassoso
agg.
[stony,
pierreux, pedregoso, steinig]
pedrosu, codinattu, codinarzu (L), predosu (N), perdosu, pedrosu (C),
piddrosu (S), pitrosu, pitricosu, aspriu (G) Satana
sm.
[Satan,
Satan, Satán, Satan]
Sàtana, Satanassu (LNCS), Satannu
(L), Sàtana,
Sàltana, Satanassu (G) // vds.
anche diavolo, demònio satanasso sm. [ |