Per cercare una parola:    

 

*Clicca su  Modifica

*Clicca su Trova

*Scrivi la parola desiderata

 

          ITALIANO - SARDO

 

                  s      S

 

           S/1  (sa-sch)

 

       D  U  L  S

    DIZIONARIO UNIVERSALE  
      DELLA LINGUA DI SARDEGNA

 

Sibilante dentale sonora e/o sorda. 17^ lettera dell’alfabeto sardo. S manna “S maiuscola”, s minore o pitica “s minuscola”. Pronuncia: esse, essi.

 

sabadiglia sf. bot. (Sabadilla officinalis) [sabadilla, ellébore , cebadilla, Nieswurz] sabadìglia, sebadìglia, sebidìglia, semedìglia, sibidìglia (probm. sp. cebadilla) (L), teredda, tzeredda, sebidìllia (N), sebadìglia, sabadìglia, sebidìllia, tzeredda (C), sabadìglia, billèllera (S), billèllera (G)

sabato sm. [Saturday, samedi, sábado, Sonnabend] sàpadu (lat. SABATUM) (L), sàpadu, sàpatu (N), sàbudu, sàburu, sàbadu (sp. sábado) (C), sabaddu (S), sàbbatu, sàbbaddu (Cs), sàppatu (G) // èssere a su sàpadu (L) “essere in estrema necessità economica, in estrema miseria”; longu che su sàpadu santu (L) “lungo come il s. di passione”;  sabatina (L) “conferenza che nei seminari si teneva il s.”; sabatinu (C) “del s.”; Ne sàpadu sentza sole ne fémina sentz’amore (prov.-L) “Né s. senza sole né donna senz’amore”; Deus non pagat su sàbudu a notti (prov.-C) “Dio non paga il s. notte”; Lu sàbbatu è abbundanziosu (prov.-G) “Il s. munifico”

sabbia sf. [sand, sable, arena, Sand] sàbbia, rena (lat. ARENA) (L), arena (N), arena, anei, arenatzu m. (C), sàbbia, rena (S), rena (G) // renatzu m. (L) “terra sabbiosa usata per le costruzioni”;  terra fodda (L), tremedali m. (C), rena fodda (G) “s. mobili”; pratta arena (N) “gioco del cercare qualcosa nascosta sotto la s.”;  surenare (N) “depositarsi della s. sulla riva di un fiume”; arrenadorzu m. (N) “deposito di s.”; scirfu m. (C) “sabbie mobili”

sabbiare vt. [to sand, sabler, enarenar, sandstrahlen] insabbiare, tuppare (piènnere, covaccare) cun rena (L), arenare (N), arenai, preni (coberri) de arena (C), sabbià, insabbià, cuvaccà di rena (S), arinà, assaccarrà di rena (G)

sabbiatura sf. [sand-blasting, bain de sable, baño de arena, Sandbad] sabbiadura (L), arenadura (NC), sabbiaddura (S), arinatura (G)

sabbione sm. [sandy soil, gros sable, sablón, Sandboden] sabbione (L), sassu, arenatzu, arena grussa f. (N), arena grussa f., greganti, saburra f. (C), sabbioni (SG)

sabbioso agg. [sandy, sableux, arenoso, sandig] arenosu, renarzu, sabbiosu (L), arenosu, arenatzinu, sàssinu (N), arenosu (C), sabbiosu, rinosu (S), renosu (G) // renatzu (L) “terreno s.”; preda sàssina f., perda códina  f.  (N) “pietra s.”

sabina marittima sf. bot. (Juniperus sabina) [savine, sabine, sabina, Sabine] nìbaru màsciu m., zinìbaru màsciu m. (L), ghinìperu mascru (màscrinu) m., ghinìperu ispinosu m. (N), sabina, tzinnìbiri burdu m. (C), nìbbaru màsciu m. (S), nìbbaru lìsgiu m., sabina (G)

sabotaggio sm. [sabotage, sabotage, sabotaje, Sabotage] dannu (lat. DAMNUM), sagrastu, istridu (it. ant. strido) (L), sabotazu (N), dannu, scalabru (sp. descalabro), sciusciu, stragu (sp. estrago) (C), sabotàggiu, danniggiamentu (S), disciarra f., dannigghjamentu (G)

sabotare vt. [to sabotage, saboter, sabotear, sabotieren] fàghere dannu, sagrastare (cat. segrestar) (L), sabotare, rughinare (N), scalabrai (sp. descalabrar), sciusciai (C), sabutà, danniggià (S), dannigghjà, scantarà (G)

sabotato pp. agg. [sabotaged, saboté, saboteado, sabotiert] sagrastadu (L), sabotau, rughinau (N), scalabrau, sciusciau (C), sabutaddu, danniggiaddu (S), dannigghjatu, scantaratu (G)

sabotatore sm. [saboteur, saboteur, saboteador, Saboteur] sagrastadore, dannarzu (L), sabotadore, rughinadore, dannaresu (N), scalabradori, sciusciadori (C), sabotadori, dannàggiu (S), dannagghju, dannaresu (G)

saburrale (lingua) agg. mf. med. [saburral, saburral, saburral, saburral] limba brutta (LN), lìngua brutta (C), linga saurradda (S), linga brutta (G)

sacca sf. [bag, sac, funda, Sack] sacca (L), fodde de bùssia m., cala (N), sacca (C), sacca, sacchetta (S), sacchetta, balletta (G) // sacca (C) “anche: trasporto di grano o altre derrate all’estero; sp. saca”; pisciaroru m. (S) “s. che si  applica agli incontinenti urinari”

saccapane sm. [haversack, panetière, bolsa del pan, Wandertasche] tasca f. (= it.), saccappane (L), tasca f. (NC), saccappani, ippurthinu (S), saccappani, stacconi (G)

saccarina sf. [saccharine, saccharine, sacarina, Sacharin] saccarina

saccente agg. smf. [pedantic, pédant, sabihondo, naseweiss] ischidore, ischidu, dengosu (sp. dengoso (L), ischiu, dengosu, alloddiau (N), sciutottu, sabieddu, dengosu (C), sabbuddu, assabbuddu, ippìzziggu (S), sattuttu, spizzeccu (G)

saccenteria sf. [pedantry, pédanterie, sabihondez, Vorwitzigkeit] sabidoria, presumidura, presumu m., ispuddédriu m. (L), sapidoria, presuntzione, putriu m., arroddu m. (N), sabiùmini m., presumidura (C), prisunzioni, ippizziggumu m. (S), prisumu m., spizzecculùgghjni (G)

saccentone agg. [wiseacre, savantasse, sabihondo, anmassend] ischidu meda (L), ischiu meda, Zubannecuchina (fig.) (N), sciutottu (C), mannoni, sabbuddu umbé (S), sattuttu (G)

saccheggiamento sm. [sacking, pillage, saqueo, Plúnderung] assacchizu, assacchizada f., -adura f., assacchizamentu, abbadinu (L), sacchizu, abbadinu (N), sacchéggiu, sdorrobatóriu (C), saccheu, sacchéggiu, arrubbatóriu (S), assacchiamentu (G)

saccheggiare vt. [to sack, piller, saquear, plündern] assacchizare, sacchizare (= it.), grassare, abbadinare (L), sacchizare, abbadinare, isculare (N), saccheggiai, sdorrobai (it. derubare x sp. robar), torrobai (C), sacchiggià, fà a saccheu, accrassà (S), assacchià (sp. saquear), pridagghjà (G)

saccheggiato pp. agg. [sacked, pillé, saqueado, plündert] assacchizadu, abbadinadu (L), sacchizau, abbadinau, isculau (N), saccheggiau, sdorrobau, torrobau (C), sacchiggiaddu (S), assacchiatu, pridagghjatu (G)

saccheggiatore sm. [pillager, pilleur, saqueador, Plünderer] assacchizadore, abbadinadore (L), sacchizadore, abbadinadore (N), saccheggiadori, sdorrobadori (C), sacchiggiadori (S), assacchiadori, pridagghju (G)

saccheggio sm. [pillage, pillage, saqueo, Plünderung] assacchizu, abbadinu, manumala f. (L), sacchizu, abbadinu, isorrobatorju (N), sacchéggiu, sdorrobatóriu, sdorrobu, torrobu (C), saccheu, sacchéggiu (S), assacchiamentu, ingàrriu, furazzina f. (G)

saccheria sf. [manufactory of sacks, fabrique de sacs, fábrica de sacos, Sackfabrik] saccheria

sacchetta sf. dimin. [nose-bag, sachet, saquete, Säckchen] sacchetta, sacchitta (LN), sacchitta, saccedda, cuneddu m., siringoni m. (s. usata per mettere la crema nei dolci; it. siringa) (C), sacchetta ,sacchedda (S), sacchetta, sacchitta, balletta (G) // una sacchitta de sceti (C) “una s. di farina”

sacchetto sm. dimin. [little sack, sachet, saquito, Säckchen] saccheddu, saccareddu, sacchitteddu, sacchitta  f., cuneddu, bussiottu (s. di pelle di gatto), balletta (L), sacchetta f., balletta f. (it. balletta), cuna f. (s. di tela; lat. CUNA), cunizolu (N), sacchittu, sacchitteddu, cuninzolu, cuneddu, bussera f. (C), saccareddu, sacchittu (S), sacchittu, saccheddu (G) // mesusacchetta f. (N) “mezzo s.”; cappotta f., saccu de monte, saccu nigheddu (N) “s.  di pelle scura del pastore”; Arratza de preigadore su de occanu! Pariat boghende dae su saccheddu! (L) “Che bel predicatore quello di quest’anno! Parlava con bello eloquio!”

sacco sm. [sack, sac, saco, Sack] saccu, tùrralu (L), saccu (lat. SACCUS) saccheddu (N), saccu, bussinu (C), saccu  (SG), // culatzu (L) “fondo del s.”; pèrdere saccu e sale (L) “perdere tutto”;  m’andat su coro che porcheddu in saccu (N) “mi batte il cuore come al porcello che è nel s.”; iscioddau (C) “chi vuota il s., chi non sa mantenere un segreto”; cugulloni de su saccu (C) “estremità del s.; sp. cogujón”; saccaria f., saccheria f. (C) “complesso di 25-50 s.”; saccheri (C) “caricatore  e scaricatore di s. di grano”;  casthia f. (S) “s.  a maglie larghe per contenere paglia e  fieno”; curattoni (S) “detto del s. riempito in minima parte”; Saccu bóidu non rezet reu (prov.-L), Saccu sbuidu no abbarrat strentaxu (prov.-C) “S. vuoto non sta in piedi”; Ca portha pani in saccu no è sàbiu né maccu (prov.-S) “Chi porta pane nel s. non è né savio né matto”; Illu saccu no vi stani li codi (prov.-G) “Nel sacco non c’è posto per le code”

saccoccia sf. [pocket, poche, bolsillo, Tasche] busciacca (cat. butxaca), busacca (L), butzacca (N), bucciacca, berta, moccilla (C), busciàccara (S), busciacca, busciàccara (G) // muccìglia, mutzìglia (L), murcìglia, muscìglia, muccìllia (C), muccìglia (S) “s. per raccogliere le olive, scarsella; cat. motxilla; sp. mochila”; musetta (L) “s. carica di provenda che si appende al collo del cavallo”

saccomanno sm. [sacker, gaujat, sacomano, Plünderung] abbadinu, assacchizu (L), sacchizu, abbadinu (N), sacchéggiu, sdorrobu (C), saccheu (S), assacchiamentu (G)

saccone sm. accr. [palliasse, paillasse, jergón, grosser Sack] saccone (L), palleritzu, palliaritzu (N), sacconi, pagliatza f., pagliaritzu (C), sacconi (S), sacconi, saccallettu (G)

sacello sm. [sacellum, sacellum, oratorio, Leichenhalle] cappella f., altareddu (L), cresiedda f., artareddu (N), cappella f., artari (C), althari, cappella f. (S), altari, cappella f. (G)

sacerdotale agg. mf. [sacerdotal, sacerdotal, sacerdotal, priesterlich] satzerdotale, de preìderu (L), de pride (N), sacerdotali, satzerdotali, de predi (C), sazardhotari, di preddi (S),  di sazzaldottu , di preti (G)

sacerdote sm. eccl. [priest, prêtre, sacerdote, Priester] satzerdote, preìderu (lat. PRESBYTER), preìdaru, pride, peidru, pìderu, prebiteru (ant.) (L), pride, prìturu, prede, préide (tosc. ant. preite), preìteru, satzerdote (N), sacerdotu, satzerdotu, predi, préidi, preiti (ant.) (C), sazardhotu, preddi (S), sazzaldottu, sazzeldotti, sazzeldottu, preti (G) // preiderare (L) “farsi s.”; preste (L), presti (C) “s. che celebra la messa cantata; sp. preste”; tìttiu, tiu-tiu (L) “zio sacerdote”; preideddu, preixeddu, parixeddu (C) “libellula”

sacerdozio sm. eccl. [priesthood, sacerdoce, sacerdocio, Priestertum] sacerdótziu, satzerdótziu (L), uffìssiu de pride (N), sacerdótziu, satzerdótziu (C), sazardhòziu (S), sazzeldòziu (G)

sacrale agg. mf. [sacral, sacré, sacro, sakral] sacrale (LN), sacrali (C), sacrari, sagrari (S), sacrali (G) // carrucca f. (LG) “regione lombo sacrale”

sacralità sf. [sacrality, sacralité, inviolabilidad, Heiligkeit] sacralidade (LN), sacralidadi (C), sacrariddai, sagrariddai (S), sacralitai (G)

sacramentale agg. mf. [sacramental, sacramentel, sacramental, sakramental] sacramentale (LN), sacramentali (C), sacramintari, sagramintari (S), sagramintali (G)

sacramentare vt. [to administer the sacraments, administrer les saints sacrements, sacramentar, die Sakramente austeilen] sacramentare, oliare (cat. oliar) (LN), sacramentai, oliai (C), sacramintà, sagramintà, untà (S), sagramintà, sacramintà, ulià (G) // sacramintà (G) “anche: giurare sui sacramenti”

sacramento sm. [sacrament, sacrement, sacramento, Sakrament] armas de Deu f. pl. (L), sacramentu (LNC), sacramentu, sagramentu (SG) // armas de Deu f. pl. (C) “s. che si somministrano agli infermi gravi”

sacrare vt. [to consecrate, consacrer, consagrar, weihen] cunsacrare, sacrare (ant.) (L), cussacrare (N), cunsagrai (C), cunsagrà, cunsacrà (SG)

sacrario sm. [shrine, sacrarium, sagrario, Heiligtum] sacràriu (L), sacrarju (N), sacràriu (CS), sagràriu (SG)

sacrato sm. vds. sagrato

sacrificabile agg. mf. [sacrificable, sacrifiable, que se puede sacrificar, opferbar] de sacrificare (LN), de sacrificai (C), sagrifiggàbiri (S), sacrificàbbili (G)

sacrificare, -arsi vt. rifl. [to sacrifice, sacrifier, sacrificar, opfern] marasare (L), sacrificare (LN), sacrificai (C), sagrifiggà, sacrifiggà (S), sacrificà (G)

sacrificato pp. agg. [sacrificed, scrifié, sacrificado, geopfert] marasadu, sacrificadu (L), sacrificau (NC), sagrifiggaddu, sacrifiggaddu (S), sacrificatu (G)

sacrificatore sm. [sacrificer, sacrificateur, sacrificador, Opfernde] sacrificadore (LN), sacrificadori (C), sagrifiggadori, sacrifiggadori (S), sacrificadori (G)

sacrificazione sf. [sacrifice, sacrifice, sacrificio, Opfer] sacrifìssiu m., sacrifìtziu m. (L), sacrifìssiu m. (N), sacrificatzioni, sacrificadura (C), sacrifìziu m., sagrifìziu m.(S), sacrifìciu m., sacrifìziu m. (G)

sacrificio, -izio sm. [sacrifice, sacrifice, sacrificio, Opfer] sacrifìssiu, sacrifìtziu (L), sacrifìtziu, remu (lat. REMUS) (N), sacrifìtziu (C), sacrifìziu, sagrifìziu (S), sacrifìciu, sacrifìziu (G)

sacrilegio sm. [sacrilege, sacrilège, sacrilegio, Sakrileg] sacrilégiu (L), sacrilezu (N), scarilégiu (C), sacrirégiu (S), sacrilègiu (G)

sacrilego agg. [sacrilegious, sacrilège, sacrílego, sakrilegisch] sacrìlegu (LNC), sacrìregu (S), sacrìlegu (G)

sacripante sm. [blusterer, sacripant, matasiete, Riese] birbantatzu, birbu, brisca f. (cat. sp. brisca), androgheri (sp. droguer),  malapedra (fig.) (L), birbantatzu, brisca f. (N), birbanti, briscàiu, gaglioffu (cat. gallof; sp. gallofo), pécula f. (fig.), sacripanti (C), bibanti, brischa f. (S), bilbanti, limbriscu, maloccu (G)

sacrista sm. eccl. [sacrist, sacristain, sacristán, Küster] giàganu mazore (lat. DIACONUS) (L), zàcanu, jàcanu, sacrista (N), scolanu (cat. escolà), sagrista, segrestanu (C), sigristhanu (S), ghjàcanu, sigristanu (G) // loba f. (L) “veste che indossa il s.; sp. loba”; Su giàganu non pregat mai pro su preìderu (prov.-L) “Il s. non prega mai per il prete”

sacro ag. [sacred, sacré, sagrado, heilig] sacru, sagru (lat. SACRUS), sagradu (L), sacru, sagrau (N), sacru, sagru (CSG) // ossu de su codigone (cadone) (L), ossu di lu cuddoni (S) “osso s.”

sacrosanto agg. [sacrosanct, sacré et saint, sacrosanto, hochheilig] sacrusantu, isdifessu (L), sacresantu, sacrosantu (N), sacrosantu, sagrusantu (C), sagrusantu, sacrusantu (SG)

sadico agg. [sadistic, sadique, sádico, sadistisch] crudele, incaniadu, diru (L), crudele, malu de coro (N), crueli, disappiadau (C), cruderi, iffidiaddu (S), crudeli, palvessu (G)

sadismo sm. [sadism, sadisme, sadismo, Sadismus] crudelidade f. (LN), cruelidadi f., disappiedadi f. (C), crudelthai f., iffidiaddura f. (S), crudeltai f., impietai f. (G)

saetta sf. [arrow, flèche, saeta, Blitz] saetta, fritza, raju m. (sp. rayo) (LN), saetta, fèrcia, lampu m. (C), saetta, frezza, ràiu m. (S), saetta, saitta, frìccia, ràiu m. (G) // saetta (C) “anche: beccatello, mensola, peduccio”

saettante p. pres. agg. mf. [shooting, archer, asaeteador, Pfeilschütze] saettante, saettadore (LN), saettanti, ferciadori  (C), saettanti (S), saittanti (G)

saettare vt. [to shoot, lancer des flèches, saetar, mit Pfeilen beschiessen] assaettare, settesciare (L), saettare (LN), saettai, frecciai, ferciai (C), saettà (S), saittà (G)

saettatore sm. [archer, archer, asaeteador, Pfeilschütze] saettadore (LN), saettadori, ferciadori (C), saettadori (S), saittadori (G)

saga sf. [sága, saga, saga, Sage] paristòria (gr. paristoria), contàscia (L), paristòria, contàssia (N), contu m. (C), paristhòria, cuntaddu m. (S), paristòria, cuntatu m. (G)

sagace agg. mf. [sagacious, sagace, sagaz, klug] abbistu (it. avvisto), fine, gaffu (probm. sp. gafo), gaffante (L), abbistu, ispipillu, nasifine (N), spertu, sprettu, abbistu, abbillu, fini (C), avvisthu, attibu, acutu (S), sagàciu, speltu (G)

sagacemente avv. [sagaciously, sagacement, sagazmente, klug] cun abbistesa (L), chin abbistesa (N), cun spertesa (C), avvisthamenti, cun acutèzia (S), cun spiltittù (G)

sagacia sf. [sagacity, sagacité, sagacidad, Klugheit] abbistidùdine (L), abbistesa (LN), spertesa (C), acutèzia (S), spiltittù, gaffesa (sp. gafo) (G)

saggezza sf. [wisdom, sagesse, sabiduría, Weisheit] sabidoria (sp. sabiduría), sabiesa, sabidura, sabiùmene m., sabine m., sièntzia, tèmpera, tenore m. (= it.), tinu m. (sp. tino), cunsidériu m. (L), sapiesa, sapidorju m., sapidoria, saveine, saviesa, savìmene m., ticcu m. (N), sabiesa, sabiori m. (C), sabièzia, seru m. (S), saittù (G) // faeddare a tenore (L) “parlare con s.”; Su faeddare pagu sabidoria meda (prov.-L) “La moderazione nel parlare rivela molta s.”

saggiamente avv. [wisely, sagement, sabiamente, weise] sabiamente (L), chin sapiesa, pessadamente (N), sabiamenti (CS), saiamenti (G)

saggiare vt. [to assay, essayer, ensayar, prüfen] appurare; assazare, tastare (cat. tastar) (LN), appurai; assaggiai, tastai (C), prubà, cuntrullà; assaggià, attasthà (S), avvilguà (sp. averiguar), pruà; assagghjà, tastà (G)

saggina sf. bot. (Sorghum vulgare) [sorghum, sorgho, sahína, Mohrenhirse] erva puddina, mélica (L), sazina, mélica (N), erbixedda de puddas, saina (sp. sahina, zahina) (C), èiba di li giaddini (S), alba di ghjaddini, cagnola  (Lm) (G) // saina de iscovas (C) “s. da granate; Sorghum saccharatum”; sainedda (C) “s. selvatica; Sorghum alepense”

saggio/1 sm. [essay, épreuve, ensayo, Probe] proa f., mustra f., assazu (L), sazu, assazu, provu (N), sàggiu, prova f., tastu (C), proba f., assàggiu, attasthu (S), sàggiu, assagghju, proa f. (G)

saggio/2 agg. [sage, sage, sabio, weise] sàbiu (it. o sp. sabio), saju, assabiensciadu, assiensciadu, assientziadu, attinadu (sp. atinado), madrigudu, discretu (sp. discreto) (L), sàpiu, sapiu, cundertu (N), sàbiu, assentau, attinau (C), sàbiu, sabienti (S), assapiutu, sàbiu (Cs), sàiu, attalintatu (G) // asciensciare (L)“dimostrarsi s.”; Ómine sàpiu non chircat contos anzenos (prov.-N) “L’uomo s. non si cura dei fatti altrui”; Lu sbàgliu di lu sàiu è finz’a tuccà tarra (prov.-G) “Lo sbaglio del s. arriva fino a toccare terra”

saggista smf. [essayist, essayiste, ensayista, Essayist] saggista (LNC), saggistha (S), saggista (G)

saggistica sf. [art of essays, art des essais, ensayismo, Essayistik] saggìstica (LNC), saggìsthica (S), saggìstica (G)

sàgola sf. mar. [line, *harpoire, corredera, Leine] sàgula (it. o cat. sàgula) (LNC), sàgura, firu di la vera m. (S), sàgula, pidagna (Lm) (G)

sagoma sf. [shape, galbe, ságoma, Profil] sàgoma, sàgama, puppa, uppa, mollu m. (L), sàgoma, sàguma, bubada, agherju m. (N), puba, sàguma (C), sàgama, sàguma (S), sàguma (G) // sàgama (L) “anche: stampo o modello usato dai muratori per fare le cornici”

sagomare vt. [to shape, galber, perfilar, modeln] sagomare, sagamare (L), sagomare, sagumare (N), sagumai (C), sagamà, sagumà (S), sagumà (G)

sagomato pp. agg. [shaped, galbé, perfilado, gemodelt] sagomadu, sagamadu (L), sagomau (N), sagumau (C), sagamaddu, sagumaddu (S), sagumatu (G)

sagomatura sf. [shape, galbe, perfiladura, Formarbeit] sagamadura (L), sagomadura (LN), sagumadura (C), sagamaddura, sagumaddura (S), sagumatura (G)

sagra sf. [festival, dédicace, verbena, Fest] festa (manna) (LNC), festha manna (S), festa manna, sagra (G) // sacra, sagra (ant.) “consacrazione di una chiesa”

sagrato sm. eccl. [parvis, lieu sacré, recinto sagrado, Kirchplatz] pàtiu de cheja (sp. patio) (L), pratza de crèsia f. (NC), pratta de crèsia (N), pàtiu di gésgia, sagraddu (S), sagratu (G)

sagrestano sm. eccl. [sacristan, sacristain, sacristán, Küster] giàganu, jacunu (ant.), jagunu (ant.; lat. DIACONUS), sagristanu, segrestanu, segrestianu, segristianu, sagrestianu, sigristianu, monasìgliu, monaghile (sp. monaguillo) (L), zàcanu, jàcanu, sacrestanu, dreghestanu (N), segrestanu, sagrestanu, sagristanu, scolanu (cat. escolà) (C), sigristanu, segrettianu (S), ghjàcanu, ghjàgganu (Cs), rimitu (Lm),  sigristianu, sigristanu, sagristanu (G) // giagania f. (L), jacania f. (N) “funzione di s.”; Giàganu sempre e preìderu mai (prov.-L) “S. sempre e mai prete”; Lu ghjàcanu no preca mai pa lu preti (prov.-G) “Il s. non prega mai per il prete”

sagrestia sf. eccl. [sacristy, sacristie, sacristía, Sakristei] sagrestia, sagristia, segrestia, sigristia (L), sacristia (N), sagristia, segrestia (C), sagristhia, sigristhia (S), sagristia, sigristia (G) // paradora (C) “credenza di s. dove si ripongono i paramenti sacri”; Tottu su mal’esémpiu ‘essit dae sagristia (prov.-L) “Tutti i cattivi esempi escono dalla s.”

saio sm. [habit, froc, sayo, Kutte] saju (LNC), sàiu (SG) // sajale (L) “panno di saia”; sàglia f., saja f. (C) “saia, tessuto di cotone pesante”; In su mesi de arbili non tocchis unu pilu, in su mesi de maju non tocchis unu saju (prov.-C) “In aprile non levarti di dosso nemmeno un pelo, in maggio non toglierti il s.”

sala/1 sf. [room, salle, sala, Saal] sala, apposentu m. (sp. aposento) (LNC), saba  (C), sara, appusentu mannu m. (S), sala, appusentu mannu m. (G) // apposentu de càrama m. (N) “s. dove si ricevono gli ospiti importanti”; casinu m. (N) “s. da ballo”; apposentu de prandi m. (C) “s. da pranzo”

sala/2 sf. bot. (Typha angustifolia, T. latifolia) [bulrush, laîche, espadaña, Riedgras] ispàdula, ispadarzu m., ispadazu m., uda, buda (lat. BUDA), istoja, insurdapitzinnos (L), buda, guda, secapóddiches m. (N), spadoni m., spàdula, fenu de spàdula m., fenu de stòia m., folla de stòia, palla de mari, segadidus, guettu de àcua m., scuettu de àcua m. (C), uda, buda (S), buda, fiori di buda m., ghjuncu marinu m., insuldaricchj (G) // budijone m. (L) “fiore della s.”

salacca sf. itt. (Alosa vulgaris) [pilchard, alose, alosa, Sardine] arringada, aringada (cat. arengada) (L), arrangada, arengu m. (N), arengada, rangada (C), arringadda (S), aringata (G)

salace agg. mf. [salacious, grivois, salaz, scharf] limbudu, limbilongu (L), limbudu, cravosu (N), lingudu, pitzudu (C), linghilongu, linghimannu (S), lingutu, uspignu (G)

salagione sf. [salting, salaison, salazón, Salzen] salidura (LNC), salimentu m. (LN), salidoria, salimentu m. (C), sariddura (S), salitura (G)

salamandra sf. zool. (Salamandra maculosa, Euproctus plathycephalus) [salamander, salamandre, salamandra, Salamander] tilicherta d’abba (L), tilicherta d’abba, tilibbu m. (N), salamandra, pistigoni m., pistilloni m. (C), saramandra, tirichertha d’eba, zirighetta d’eba (S), salamandra, zirichelta d’ea (G)

salame sm. [salame, saucisson, salchichón, Salami] salamu, salàmine, tzirisu (L), salamu (N), salàmini, salaminu (C), sarammu (S), salamu, salticcioni (G)

salamelecco sm. [salaam, salamalec,  zalema, tiefer Diener] saludu, salamàigu, linghidura f. (L), salamelecche, linghidura f., alloru, allerju, incurbiadura f. (N), saludu, recadu, arrecadu (sp. recado) (C), saruddu, saramereccu, linghiddura f., imbérriu (S), salutu, incumenda f. (cat. encomenda; sp. encomienda) (G)

salamoia sf. [pickle, saumure, salmuera, Lake] salamuja (= it), salamurza (lat. *SALMURIA), murza (lat. MURIA) (L), salamurja, mùria, murja, mùlgia, mùglia, murza (N), salamùrgia, salamurra, mùrgia, mruxa, murxa C), saramùgia ,mùglia (S), salamùglia, mùglia, risalga, rusalga (G) // ismurzada (L) “cacio di primo sale”; casu mùstiu m. (L) “formaggio fresco appena tolto dalla s.; lat. CASEUS MUSTEUS o MUSTIDUS); in iscabecce, in iscabécciu (L) “in s.; cat. escabetx; sp. escabeche”; ammurzare (N) “mettere in s.”; sartzadura (N) “conservazione in s.”;  immucciadda, mucciadda (S) “s.  con finocchio selvatico e alloro che si prepara per condire le olive da confettare”; rusalgatu m. (G) “bagnato in s.”

salamoiare vt. [to pickle, mettre dans la saumure, poner en salmuera, pökeln] ammurzare, immurzare, ismurzare, armurzare (L), ammurjare, sartzare (N), murgiai, ammurgiai, mruxai (C), punì in saramùgia (S), ammuglià (G)

salapuzio sm. (uomo piccolo di statura e saccente) [sciolist, pédant, sabihondo, Nasewis] ischidu, sabieddu (L), cricchette, catzutzu (N), sciutottu, sabieddu (C), sabbuddeddu (S), sattuttu (G)

salare vt. [to salt, saler, salar, salzen] salire (lat. SALIRE), rebisalire (L), salire, salizare (N), saliri, arrusciai de sali, sabocai (C), sarì, insazzì (S), salì, salà, assalià (G) // insarippà (S) “salare con il sale fino da tavola”; pampiddà (G) “s. e pepare la carne”

salariale agg. mf. [of the wages, des salaires, salarial, Lohn...] de sa paga (L), de sa paca (N), de sa paga, de su salàriu (C), di la paga (S), di la paca (G)

salariare vt. [to give a salary, salarier, asalariar, bezahlen] pagare (lat. PACARE), assalariare, salariare (L), pacare (N), pagai, salariai (C), pagà (S), pacà (G)

salariato pp. agg. [wage-earner, salarié, asalariado, Lohnempfänger] pagadu, assalariadu, salariadu (L), pacau (N), pagau, salariau (C), pagaddu (S), pacatu (G)

salario sm. [wages pl., salaire, salario, Lohn] paga f., gàggiu (cat. gatge), salàriu (L), paca f. (N), paga, gàggiu m., salàriu (C), paga f. (S), paca f. (G) // zoronada f. (L) “giornata di lavoro e relativo s.”; diadda f., chiddadda f., misadda f. (S) “s. di una giornata, di una settimana, di un mese”

salassare vt. [to bleed, saigner, sangrar, zur Ader lassen] sagnare, sanzare, segnare (it. ant. segnare), sangriare, sangrare (cat. sp. sangrar), assangrare, segniare, trangare (L) sangrare, isangrare, sangriare (N), sangrai, srangai, srengai, sangriai (C), sannià (S), sagnà (SG) // cricca de sangrai (C) “saetta a molla per s.”

salassato pp. agg. [bled, saigné, sangrado, zur Ader gelassen] sagnadu, sanzadu, segnadu, sangradu (L), sangrau (N), sangrau, srangau, srengau, sangriau (C), sagnaddu sanniaddu (S), sagnatu (G)

salassatore sm. [bleeder, saigneur, sangrador, Schnäpper] sagnadore, sangradore, sanzadore (L), sangradore (N), sangradori, sangriadori (C), sagneri (S), sagnadori (SG)

salasso sm. med. [bleeding, saignée, sangría, Aderlass] sagnia, segnia f., sinnia f., sanzia (it. dial. sagnia), sangria (cat. sp. sangría), sagniadura f., sagnada f., sanzada f.,  -adura f., tranghia f., isbentadura de ‘ena, salassu (L), sangria, sangradura ,isangrada f., salida f. (N), sangria, srangadura f., sranghia, srenghia (C), sagnia, sannia (S), sagnia, sagnatura (G) // salvadella f. (L) “vena cubitale del braccio sinistro preferita per praticare il s.”

salata sf. [salting, salée, saladura, Salzen] salida, salidura (L), salidura (NC), sariddura (S), salitura (G)

salato pp. agg. [salty, salé, salado, salzig] salidu ammaurzadu, rebisalidu (L), ammurjau, saliu, salitu (N), saliu ,attosconau (C), sariddu, insanzanaddu, insazziddu (S), salatu, salitu, risalgatu, rusalgatu, azzaritu (G) // a incassale (L) “che sa di sale”; arrebisale, a rebisale, a repisale (L), arrebisali (a rabisali) (C), a ribisari (S) “bollito e mezzo s.”; fae a rebisale (L), faba a ribisari (S) “fave bollite e s.”;  salidonzu (L) C“appena s.”; salionzu (N) “alquanto s.”; salamónicu (C) “salatissimo”;   salidatzu (C) “salaticcio”; saliore (L) “gusto del troppo s.”

salatóio sm. [salting-room, saloir, saladero, Einsalzraum] salidorzu, saladorza f. (L), salidorju, saladorju, salidorzu, catzara f. (N), salidórgiu (C), sariddòggiu (S), salitogghju (G)

salatore sm. [salter, saleur, salador, Einsalzer] salidore (LN), salitore (N), salidori (C), saridori (S), salidori (G)

salatura sf. [salting, salaison, saladura, Salzen] salidura (LNC), salimentu m. (LN), ammurjadura, salatura (N), saladura, salidoria, salimentu m. (C), sariddura (S), salitura (G) // pampiddatura (G) “s. e pepatura della carne”

salcerella sf. bot. vds. salicària

salceto sm. vds. saliceto

salcio bianco sm. bot. vds. sàlice

salda sf. [starch-water, empois, egrudo, Stärke] madone m., midone m. (L), midone m., amidone m. (N), imbidoni m., umbidoni m., imbiboni m., farraìmpia (C), madoni m. (S), madoni m., midoni m. (G)

saldamente avv. [firmly, solidement, sólidamente, fest] firmamente (LN), firmamenti (C), saldhamenti (S), siguramenti (G)

saldamento sm. [soldering, soudure, soldadura, Verbindung] saldamentu, assaldada f., -adura f. (L), assardamentu (N), saldamentu, sardamentu (C), saldhamentu (S), saldamentu (G)

saldare vt. [to solder, souder, soldar, verbinden] saldare, assaldare, sardare, imbrajare (L), sardare, assardare (N), saldai, sardai, stangiai (s. con lo stagno) (C), saldhà, caldhià (S), saldà (G) // ischittire, èssere chittu (L), schittiai, staccheddai (C) “s. i debiti”; Chie morit oe est chittu cras! (prov.-L) “Chi muore oggi non deve saldare i conti domani”

saldato pp. agg. [soldered, soudé, soldado, verbunden] saldadu, assaldadu, sardadu (L), sardau, assardau (N), saldau, sardau, stangiau (C), saldhaddu, caldhiaddu (S), saldatu (G)

saldatore sm. [solderer, soudeur, soldador, Schweisser] saldadore, sardadore (L), sardadore, assardadore (N), saldadori, sardadori, stangiadori (C), saldhadori (S), saldadori (G) // saldatrice, sardatrice (L) “saldatrice”

saldatura sf. [soldering, soudure, soldadura, Verbindung] saldadura, sardadura, cardiada, annattu m. (lat. NANCTUS) (L), sardadura, assardadura, sardada, sardonzu m. (N), saldadura, sardadura, stangiadura, stangiamentu m. (C), saldhaddura, caldhia (S), saldatura (G)

saldezza sf. [firmness, fermeté, solidez, Festigkeit] frimmesa, assentu m. (sp. asiento), saldesa (L), firmesa, istàssia (N), firmesa, sigurantza (C), fimmèzia, siggurànzia (S), filmesa, sudesa, assentu m. (G)

saldo agg. [firm, ferme, sólido, fest] frimmu (lat. FIRMUS), saldu, de assentu, ischittu, chittu (cat. quiti; sp. quite), ragliadu (L), firmu (N), firmu, siguru, ischìttiu (C), fèimmu, forthi (S), siguru, felmu, d’assentu (G) // chittada f., chittamentu (L) “pagamento a s.”; saldhu (a) (S) “a s.”

sale sm. [salt, sel, sal, Salz] sale (lat. SAL), salippone (s. a granuli) (L), sale (N), sali, sabi, sai, sàui (C), sari (S), sali (G) // salippa f., sale fine, sale pistu (LN),  salìpera f. (ant.), salocca f., salocco (N), sali pistau (C), sarippa f. (S), saluppa f. (G) “s. fino polverizzato”; sale russu, sale a pedra (L), sale grussu, sale a preda (N), sali a perda (C), saripponi (S), sali grossu (G) “s. grosso, da cucina”; salinglesu (L), salingresu (N) “s. inglese, solfato di magnesio”;   salocco (N) “s. pestato”; salitzìliu (àtzidu) (N) “acido di salicilio”; ocros de sale (N) “occhi cerulei”; salificatzioni f. (C) “preparazione del s.”; saloca f., saboca f., saluca f. (C) “s. di grana media usato per la conservazione di certi prodotti”; talzià (G) “dosare il s. nei cibi”; Su sale est bonu cand’est pagu (prov.-L) “Il s. è buono quando è poco”; Carcinai su sali fintzas chi cessat de tzaccarrai (C) “Pestare il s. fino a quando cessa di crepitare”; Pa cundì la padedda vi ‘o’ sali (prov.-G) “Per condire i cibi occorre il sale”

salfatta: salfatta (L)

salgemma sm. [rock-salt, sel gemme, salgema, Steinsalz] lumen de rocca m. (L), sale de rocca m. (N), sali de rocca m. (C), sari di rocca m. (S), sali di rocca m. (G)

salicaria sf. bot. (Lythrum salicaria) litri de riu m. (L), sàliche cambiruja m. (N), erba litri, litri de riu m., murta de arriu (C), litrilongu m., litri di riu m. (S), sàliciu di riu m. (G)

salicastro sm. bot. (Salix alba) [wild willow, saule sauvage, sauce selvático, wild Weide] sàlighe areste (L), sàliche agreste (N), sàlixi aresti (C), sàrizi aresthu (S), sàliciu arestu, saligoni, salgoni (G)

salice sm. bot. (Salix species, S. alba) [willow, saule, sauce, Weide] sàlighe (lat. SALIX), sàlighe biancu, àlighe, pìttighe (L), sàliche (de ribu) (N), sàbixi, sàighi, sàxibi, sàlixi, sàxili, sàgili, àxili, àxibi, axi, àlixi, àbixi, pìdixi, pìttighi, pìttixi, sarpa f., srapa f., tzarpa f., tzrapa f. (C), sàrizi, vésthigga f. (S), sàliciu (G) // sarpa f. (N), ollastu (ollasteddu) de arriu (C) “s. rosso; Salix purpurea”; sàlixi de scarteddus (C) “s. fragile; Salix fragilis”; sàlixi birdigrogu (C) “s. triandro; Salix trianda”

salice cenerognolo sm. bot. (Salix cinerea , S. viminalis) sàlighe de montagna, attoa f. (prerom.) (L), toba f., toa f., toga f., tzoga f., sciova f. (N), tzoa f., tzoba f., tzoga f., toa f., sàlixi birdi cinixali (C),  sàrizi di montagna (S), azoa f., vìtriciu (G)

salice piangente sm. bot. (Salix babylonica) [weeping-willow, saule pleureur, sauce llorón, Trauerweide] sàlighe pianghende, sàlighe (pianghente) (L), sàliche (N), sàlixi prangendi, sàlixi pendenti (C), sàrizi (S), sàliciu (G)

saliceto sm. [willow-grove, saulaie, saucedal, Weidengehölz] saligarzu, logu de sàlighes (L), salicarju, padente de sàliches (N), boscu de sàlixis (C), loggu di sàrizi (S), locu di sàliciu (G)

salicornia sf. bot. (Salicornia fruticosa) tzibba (L), erba salia (N), tzibba, atzibba, sussuini m. (prerom.), sossoini m., sassoini m., suini m., lessoini m. (C), èiba di veddru (S), alba di vitru (G) // sassoini m., sossoini m. bot. (C) “anche: sàlsola; Salsola vermiculata”

saliente agg. mf. [salient, saillant, saliente, steigend] importante, printzipale (LN), importanti, printzipali (C), impurthanti, prinzipari (S), di spriccu, nòtitu (G)

saliera sf. [salt-cellar, salière, salero, Salzstreuer] salera (cat. sp. salera) (LNC), salippera (LN), maluneddu de sale m. (N), sarera (S), salera (G)

saligno agg. [salty, salin, salino, salzhaltig] salidu (L), salinzu (N), saliu (NC), sariddu (S), salitu, risalgatu (G)

salina sf. [salt-works pl., saline, salina, Saline] salina (lat. SALINAE) (LNC),  sarina (S), salina (G) // salineri m. (C) “chi lavora il sale”

salinità sf. [salinity, saunage, cantidad de sal, Salzgehalt] salinidade (L), salinadura, saliore m. (N), salidùmini m. (C), sariniddai (S), salinitai (G)

salino agg. [saline, salin, salino, Salz...] salinu (LNC), sarinu (S), salinu, salzu (G)

salire vi. [to rise, monter, subir, steigen] artziare, altzare, arciare, balciare, pigare (lat. PICARE), remontare, collare (ant.) (L), artziare, arciare, issèndere, picare, appilicare, pitzicare (N), artziai, arciai, artiai, pigai, puggiai, appuggiai (cat. pujar), appiccheddai, ampuai (C), azzà (S), alzà, pisà, innarià, cuddà (Lm) (G) // fala e piga (a su) (L), àntzia e fala (a s’) (N) “sali e scendi, va e vieni su e giù”;  Òrrios de àinu e frastimas de bagassa no àrtzian a chelu (prov.-LN) “Ragli d’asino e bestemmie di donnaccia non salgono in cielo”

saliscendi sm. [latch, loquet, picaporte, Klinke] cricca f. (tosc. cricca), gióttula (de cricca) f., gióttulu, zóttulu, giottuleddu, alcialifala, altzalifala, pighefala, airedda f., furriottu, furrióttula f., lóttura f., bulledda f., tzoeddu (L), chirca f., bulledda f., iredda f., airedda f., artiefala, craeddu, tzóttula f., zócula f., jócula f. (N), cricca f., chirca f., crìcchia f., cricchia f., crieddu, furriottu, sùccula f. (sp. súcula), airedda f., giredda f. (C), cricca f., passadori, gióttura f. (S), cricca (di la (gh)janna) f., alzefala, azzeccala (Lm), nòttula f. (G) // iscriccadura f., iscriccamentu, iscricconzu (L) “scatto del s.;  iscriccare (L), scriccai, scrieddai (C), scriccà (SG) “togliere il s. dalla porta”; aggiottulare, incriccare (L), incriccai, incrieddai (C) “chiudere col s.”; iscriccada f. (L) “rumore del s. nell’aprire o nel chiudere la serratura”

salita sf. [ascent, montée, subida, Aufstieg] altzada, artziada, arciada, alciadura, pigada, pigadorza, pigadorzu m., iscala (s. scoscesa), pettorru m., pesantinu m. (s. leggera),  collatura (ant.) (L), artziada, antziada, artiada, picata, appiccata, appilicada, pesatógliu m., picadorzu m., artine m., pettorru m., puntassusu m. (N), artziada, arciada, artziadroxa, altina, pigada, pigara, puggiada (cat. pujada), pesadroxa, pigadroxu m., pontinsusu m., muntada (s. molto ripida; cat. muntada), accirrada, afferrada, avantzada (sp. avanzada), concassusu, puntassusu (C), azzadda, azzaddòggia, pisantinu m. (S), alzata, alzatogghja, impinnata, puntinsù m. (G) // puntinsusu (a) (L) “in salita”; a pettorru e a pennente (N) “in s. e in discesa”; ammazzacabaddu m. (S), appiccatogghju m., pittugghjata (G) “s. molto ripida”; alzatedda (G) “salitella

salito pp. agg. [rised, monté, subido, gestiegen] altzadu, artziadu, pigadu (L), artziau, picau, appilicau (N), artziau, pigau, puggiau, appiccheddau, ampuau (C), azzaddu (S), alzatu, pisatu, innariatu (G)

salitoio sm. [slope, montoir, subidero, Trittbrett] altzada f., pigadorza f., pigadorzu (L), artziadorju (N), artziadroxa f., artziadroxu, pigadroxu ( (C), azzaddòggia f. (S), alzatogghju (G)

saliva sf. [spit, salive, saliva, Speichel] salia (lat. SALIVA), rùspia, ruspia, rispia (L), salia, saliba, saliva, vusina, fusina, isprumatzu m. (N), salia, sabia, seia, siia (C), sariba (S), salia (G) // bettare sa salia (L), ghettare sa saliba (N) “sputare per terra, perché si compia una data azione prima che la s. si asciughi”; sas salieddas (N) “l’acquolina in bocca”; tzabada (C) “s.  dei cani “; Chini scupit salia a xelu in facci di torrat (prov.-C) “Chi sputa la s. al cielo, se la vedrà ritornargli in faccia”

salivare vi. [to salivate, saliver, salivar, Speichel absondern] bogare salia, saliare, insaliare (L), bocare saliba, issaliare, issalibare, saliare, salibare, salivare (N), saliai (C), assaribà (S), salià, assalià (G)

salivazione sf. [salivation, salivation, salivación, Speichelfluss] saliatzu m. ((sp. salivazo), insaliadura (L), salibadura, issalibonzu m. (N), saliatzu m., saliàcciu m., salivatzioni (C), saribazioni (S), saliatura, saliazioni (G)

salma sf. [corpse, corps pl., despojos pl., Leiche] corpus de su mortu m., mortu m. (LNC), ippóglia, cóipu di lu morthu m. (S), catàvaru m. (G) // salma (C) “una data quantità di sale”

salmastro agg. [saltish, saumâtre, salobre, brackig] salamattu, salmastru, salamastru, sàmbanu, sàlamu (L), salamattu (N), salamastru, salamastu, salamatzu, salamitanu, sassu, saloca (C), saramattu, saramaddu (S), salamastru, salmastru, salmu, sàlamu, sàlimu (Cs) (G)

salmeggiare vi. vt. [to sing psalms, psalmodier, salmear, psalmodieren] cantare salmos (L), cantare sarmos (N), cantai salmus, salmeggiai (C), cantà sàimmi (S), cantà salmi (G)

salmeria sf. [baggage-train, charrois de bagages pl., impedimenta, Tross pl.] barriamentu m. (L), sarmeria, bagàlliu m. (N), carrigamentu m., bagàgliu m. (C), carrera, bagàgliu m. (S), bagàgliu m., bàrriu m. (G)

salmo sm. [psalm, psaume, salmo, Psalm] salmu (L), sarmu (N), salmu (C), sàimmu (S), salmu (G) // Tutti li salmi fìnini in glória (prov.-G) “Tutti i s. terminano in gloria”

salmodia sf. eccl. [psalmody, psalmodie, salmodia, Psalmodie] càntigu m., cantu de salmos m. (L), cantu de sarmos m. (N), cantu de salmus m. (C), cantu di sàimmi m. (S), cantu di salmi m. (G)

salmone sm. itt. (Salmo salar) [salmon, saumon, salmón, Lachs] salmone (L), sarmone (N), salmoni (C), saimmoni (S), salmoni (G) // sarmone (N) “anche: carpa sarda”

salmonellosi sf. med. [salmonella, salmonelle, salmonella, Salmonellenkrankheit] tifu m., paratifu m.

salnitro sm. [nitre, salpêtre, salitre, Salpeter] salamidru, salamedru, enidru (L), salamitru, salenitru, salamitra f., salamita f. (N), salnitru, salinitru, salmitru (C), saramiddru (S), salinitru, salintru (G) // assalamittare (L) “sporcare la canna del fucile col s.”

salomone sm. fig. (saggio, sapiente) [Solomon, Salomon, Salomón, Salomon] salomone, salamone, sàbiu (L), salomone, sàpiu (N), salomoni, sàbiu (C), saramoni, sàbiu (S), salamoni, salumoni, sàiu (G) // Ben dicia Salumoni/ cu’ li so’ faeddi franchi:/ cantu ci à curracci bianchi/ tantu ci à fémini boni (prov.-G) “Diceva bene Salomone,/ col suo modo schietto di parlare:/ quante sono le cornacchie bianche/ tante sono le donne per bene”

salomonico agg. [Solomonic, impartial, imparcial, salomonisch] giustu, zustu, perra-perra (L), zustu, perra-perra (N), giustu, impartziali (C), saramónicu, giusthu (S), salamònicu, ghjustu (G)

salone sm. [large hall, grande salle, salón, Salon] salone (LN), saloni (C), saroni (S), saloni (G)

salottiero agg. [drawing-room, mondain, chismero, salonhaft] de salottu, mundanu (LNC), di sarottu, mundanu (S), di salottu, mundanu (G)

salotto sm. [sitting-room, salon, saloncito, Wohnzimmer] salottu (LNC), domo de nettu f. (N), saba f. (C), sarottu (S), salottu (G)

salpa sf. itt. (Salpa maxima africana) [salpa, salpe, salpa, Goldstriem] salpa (cat. sp. salpa) (L), sarpa, sèrpia (N), sarpa, salpa, srapa (C), sàippa (S), salpa, sàlpia, sarpa (Lm) (G)

salpare vi. [to set out, lever l’ancre, levar el ancla, lichten ] partire (LN), partiri (C), saippà (S), salpà (G)

salpato pp. agg. [set out, qui a levé l’ancre, zarpado, lichtet] partidu (L), partiu (NC), saippaddu (S), salpatu (G)

salsa sf. [sauce, sauce, salsa, Sosse] bagna (genov. piem. bagna), abbagnu m., saltza, sartza, satza (L), bagna, sarsa (N), bagna, sàrcia (C), bagna, sazza (S), bagna, tuccu m. (Lm) (G) // acciata, nucciata (G) “s. con aglio e olio; s. fatta con le noci”; Vari più la sazza che lu pèsciu (prov.-S) “Vale più la s. del pesce”

salsamentario sm. [seller of delicatessen, charcutier, salchichero, Wurstwarenhändler] salumaju (LN), salaminaju (C), saramàggiu (S), salumàiu (G)

salsapariglia sf. bot. (Smilax aspera) [sarsaparilla, salsepareille, zarzaparrilla, Smilax] tetti m.. tittione m., raza (crs. raza), càlamu m., asmila, zarzapìlia (L), tetti m., tettione m., tittione m., téttiu m. (N), tentioni m., tintioni m., tintioi m., tittioni m., visioni m., arrù cràbinu (cràbiu) m., arrugràbiu m., ùrtzula, urtzula, autzara, serrada (C), tittioni m., raza (S), tettu m., gréddula (bréddula) aresta (it. èllera - DES I, 486) (G) // tettinosu (L) “(luogo) pieno di s.”

salsedine sf. [saltiness, salinité, salinidad, Salzigkeit] sale de mare m., salsu m. (lat. SALSUS) (L), sale de mare m., salamattadura (N), salidùmini m., salsu m. (C), sarinu m., sarumu m. (S), saliori m. (G)

salsiccia sf. [sausage, saucisse, salchicha, Wurst] saltitza, sartitza, saltzitta (L), sartitza (N), sartitzu m., sattitzu m., sartissu m. (C), salthizza (S), saltìccia (G) // assartitzare (L) “fare a s.”; giobu de saltitza m. (L), cropu de sartitza m. (N), coccoi de sartitzu m. (C), chjobbu (rocchju, cabaddu, puddetru) di saltìccia (G) “rocchio di s.”; sartitzu m. (C) “anche: gonfiore e macchie rossastre prodotte dal fuoco che si formano nelle gambe”; cugulloni m. (C) “punta della s.”; inghitzai su sattitzu (C) “tagliare la prima fetta della s.”; cundiolu m., cundìulu m. (G) “s. di grasso di maiale”; putricheddu m. (G) “s. minuta”; minà la pulpa (G) “preparare gli ingredienti per fare la s.”; supprissata (G) “s. affumicata”

salsicciaio sm. [sausage maker, charcutier, salchichero, Wurstmacher] saltitzaju, sartitzaju (L), sartitzaju (NC), salthizzàggiu (S), salticciàiu (G)

salsiccione, -otto sm. accr. [large-sausage, saucisson, chorizo, dicke Wurst] saltitzone, sartitzone (L), sartitzone (N), sartitzoni (C), salthizzoni (S), salticcioni (G)

salsiera sf. [sauce-boat, saucière, salsera, Sossenschüssel] bagnera

salsina sf. dimin. [little sauce, petite sauce, salsita, Sosse] bagnaredda

salso agg. [salt, salé, salado, salzig] salsu (lat. SALSUS), salamattu (L), salamattu (N), salsu, salamatzu, salamastru, salinosu (C), sariddu, saramaddu, saramattu (S), salzu, salamastru, salitu, lazzu, azzaritu (G) // umori salsu (C) “salsedine del sangue”

saltabecca sf. zool. (Locusta viridissima) [grasshopper, sauterelle, saltamonte, Heuschrecke] tilipische m., anzesa, mammaràida, mamagràida, mamaràida (L), telaporca, mammagràida, secapedes m. (N), pibitziri m., pibitzia (C), triribiccu m., tiribriccu m., tiribiccu m. (S), zilibriccu m., zilimbriccu m. (G)

saltabeccare, -ellare vi. (saltellare) [to hop, sautiller, brincar, hopsen] brinchittare, cadreddare (L), iscadreddare (N), sciampittai, brincai (C), salthà, brinchittà (S), brinchittà, sisirinà (G)

saltare vi. vt. [to jump, sauter, saltar, springen] saltiare, sartiare, sartare (lat. SALTARE), brincare (sp. brincar), brinchiare, lantziare, illantziare (it. lanciare), cadraminciare, bottiare (sp. botar), giumpare, zumpare (L), sartiare, giumpare, zampare, iscradeddiare (N), sartiai, sartai, sattai, saddigai, brincai, pistincai, appistincai, attiddai, tiddidari, tidditai, giancai, tzumpai (C), salthà, brincà (S), saltà, brincà, trabancà (Lm) (G) // saltiafenu zool. (L) “cecilia, orbettino”; Su mustu ch’at bottiadu su tuppone (L) “Il mosto ha fatto s. il tappo”; sartiarellu orn. (C) “stiaccino, montanello”; brincaresa f. (G) “bestia avvezza a saltare i m. delle tanche”; S’’arveghe, ue brincat una brincan tottu (prov.-L) “Dove salta una pecora saltano tutte”

saltato pp. agg. [jumped, sauté, saltado, gehüpft] saltiadu, sartiadu, sartadu, brincadu, lantziadu, illantziadu, bottiadu, giumpadu, zumpadu (L), sartiau, giumpau (N), sartiau, giumpau, tzumpau, brincau, pistincau, attiddau (C), salthaddu, brincaddu (S), saltatu, brincatu (G) // su ballu sartiau, su dillu, su dénnaru (L), s’arrosciada f.,  s’arrossada (C) “il ballo s.”

saltatore sm. [jumper, sauteur, saltador, Springer] saltiadore, sartadore, brincadore, brincajolu, brinchiolu, brinchittadore (L), brinchiadore, brinchiolu, sartiadore, sartarolu (N), sartiadori, brincadori, brincaresu, giumpadori (C), salthadori, brincadori, brincaioru (S), saltadori, brincadori (G) // sartadoi (C) “verme del formaggio”

saltellante p. pres. agg. mf. [tripping, sautillant, saltante, hüpfend] brinchittadore, cadreddàntzulu, alleveridu, brinca-brinca, brinchitta-brinchitta (L), brincajolu, sàrtia.sartia, sartiadore (N), cadrapuddau, cadrabuddau, sarta-sarta, sàrtia-sàrtia  (C), brinchittadori, badda-badda (S), brincadori, brinca-brinca (G) // sarta-sarta (C) “anche: verme del formaggio”

saltellare vi. [to trip, sautiller, retozar, hüpfen] brinchittare, bicchirittare, cadreddare, cadrapuddare, cadrampulare, iscabuddare, subesciare (lat. SUBVERSIARE) (L), brinchiettare, brinchiare, trinchittare (N), sciampittai, cadrabuddai, cadrapuddai, cadrampoai, cardeddai, attiddai, attrinchittai, brinchidai, brinchillai, acciappittai, atzuppittai, arretzettai (C), brinchittà, brincurittà (S), brincà, catriddà, sisirinà, trinchizà (G) // angallittare (L) “s.  su una sola gamba”;  allepporizare (L) “s. come fa la lepre in amore”; a s’anghélitta (L) “saltellando”; durundana, durudai, durusia, duruseddu (L) “ritmo di alcuni canti sardi con i quali si fanno s.  i bambini sulle ginocchia dei genitori”;  istripizu (N) “saltellamento

saltello sm. dimin. [hop, petit saut, retozo, Hüpfer] saltigheddu, brinchittu (sp. brinquito), bicchirittu, brinchigheddu, cadrapuddada f., subesciada f., boliada f. (s. di gioia), cadraminzu, cadreddada f., cadreddadura f. (L), sartieddu, cradéddiu, iscradéddiu, brinchieddu, brìnchie, trinchittata f., trinchittonzu, trinchittu, zampeddu (N), brinchideddu, brìnchidu, brìnchiru, brìnchili, ballottada f., attìddidu (C), brinchittu, brincareddu (SG) // duru-duru (LN) “il saltellare del bimbo sulle ginocchia di un adulto che gli canta una sorta di filastrocca”; andare a incannadas (L)“camminare a s.”; seddas crabiolinas  f. pl. (C)  saltelli”; sédditu (G) “s.  del cavallo”

salterellare vi. [to hop about, sautiller, retozar, hopsen] brinchittare, trinchittare, angalittare (L), brinchiettare, catrapuddare, istrimpizare (N), sciampittai, tzoppittai, atzoppittai, ciappittai, acciappittai (C), brincurittà, brinchittà (S), brinchittà (G)

salterello/1 sm. vds. saltello

salterello/2 sm. (fuoco d’artificio saltellante) [cracker, serpenteau, cohete, Frosch] buscapè, buscapes (sp. buscapié), tricchi-tracca (it. trichitracche), coette (cat. cuet; sp. cohete), imburràcciu (cat. borratxo) (L), coette (N), guettu, burràcciu, tricchi-tracchi, muscapia f. (C), ipparatóriu, cuettu (S), buscapedi, muscapedi, puettu, puetta f., cuetta f. (G) // zumpache, jumpache (N) “s., vermetto del formaggio marcio”; martinettu (C) “s. del pianoforte; sp. martinete”

saltimbanco sm. [tumbler, saltimbanque, saltabanco, Seiltänzer] giogante, ginette (sp. jenete), fragnócculu, fregnócculu (probm. it. fregna) (L), jocalleri, zocalleri, paliatzu (N), fragnócculu, fregnócculu (C), salthimbancu, pariàcciu (S), ghjucanti (G)

saltimbocca sm. [saltimbocca, boulette, empanada con salsa, kleine Kalbsroulade] bombas f. pl. (LN), bombas f. pl., cojettas pl. (C), poipetta f., puipetta f. (S), bombi f. pl. (G)

saltimpalo sm. orn. (Saxicola torquata) [stonehat, traquet pâtre, tarabilla común, Schwarzkehlchen] cagamarrone, brinci moro, conca de moro, conchemoro, conchinieddu, cappa de moro f., alipinta maseda f., arrogante, nanni, nannigheddu, lodde, cattolaju, cincifae, cincirrò, tzintorno (L), sordaeddu, iscrarearju, iscrareaerzu, cattolaju, cincirrò, tzintorno, conca ‘e moro, cresurarzu, preidotto (N) sartiarellu, sartiareddu, conca de moru, cuccufiu, cuccuviu, mobantraxu (C), punté, caggamarroni (S), citrì, pistrà, capinera f. (Lm) (G)

salto/1 sm. [jump, saut, salto, Sprung] sàltiu, saltiada f., sàltidu, sàrtiu, sartu, brincadura f., brìnchidu, brincu (sp. brinco), bottiada f.,  bóttiu, giumpu, zumpu, cadreddu (s. del cavallo), caddarida f., caddada f., cadramissada f., giancu, inséddidu, iséddiu, isséddidu, séddidu, lantziada f., làntziu, illàntziu, illantzu, laspaja f., (L), sàrtiu, seddu, brìnchie, brinchiada f., brìnchiu, brinchionzu, iscradéddiu, cradéddiu, catramissata f.,  zampadura f. (N), sàrtiu, sàrtidu, brìnchidu, brìnchiru, brìnchili, giànchidu, giànchiru, giùmpidu, sàddidu, séddida f., attìddidu, pistincada f., pistìnchidu (C), brincu, brincadda f. (S), brincu, brìnculu, trabancu (Lm), bottu (G) // crabittinu (L) “s. che fa il cavallo, con le quattro zampe unite, simile a quello dei montoni”; saltiadura (a) (L), santurucra (a) (N) “a salti, a casaccio, omettendo cose varie”; sàltiu (giumpu) mortale (L), sàrtiu mortale (N), brincu tundu (G) “s. mortale”; cadramìncios pl. (L), catramìnciuli pl. (G) “s. improvvisi, fulminei, giravolte”; fàchere su brìnchiu (N) “fare all’amore per la prima volta”; Pani buddiu, fattu unu sàrtidu e digidiu (prov.-C) “Pane bollito, fatto un s. e subito digerito”; Lu malu è lu primma brincu (prov.-G) “Il difficile è il primo s.”

salto/2 sm. (terreni incolti appartenenti ai comuni o ai privati) [territory, territoire, terreno en  barbecho, Land] saltu (lat. SALTUS) (L), sartu (N), saltu, sattu (C), salthu (S), saltu (G) // saltizare (L) “attraversare dei s.”; saltarzu (L) “uomo dedito ad attività lavorative in campagna”

saltuariamente avv. [at intervals, par intervalles, por saltos, sprunghaft] a iscampiadas, a boltas (faddidas), donz’intantu, de tantu in tantu, dae tempus in tempus, saltuariamente (L), de tantu in tantu, a bortas, a dies bàricas, a tenelassa (N), a rattus, de tanti in tanti, a bortas (C), a disthempu, di tantu in tantu, a volthi (S), a iscantu, di candu in candu, a volti (G)

saltuario agg. [desultory, irrégulier, saltuario, sprunghaft] a distempus, saltuàriu (L), de cada tantu (N), a rattus (C), a disthempu (S), a iscantu (G)

salubre agg. mf. [salubrious, salubre, salubre, gesund] sanu, saludadosu, sanidosu, sanidadosu (L), sanu (N), sanidosu (lat. SANITOSUS) (C), sanu, ariosu (SG)

salubrità sf. [healthiness, salubrité, salubridad, Gesundheit] sanesa, bonidade de clima (L), sanesa (N), sanidadi (C), ària bona (S), sanitai, ària bona (G)

salume: salùmene (L), salumu (N), salùmini (C), sarammu

   (S), salamu (G)

salumeria sf. [delicatessen shop, charcuterie, salchichería, Wurtwarenhandlung] salumeria (LN), salameria (C), sarumeria (S), salameria (G)

salumiere sm. [pork-butcher, charcutier, choricero de lujo, Wurstwarenhändler] salumaju, ispitzigajolu (L), salumaju (N), salaminaju (C), saramàggiu, sarumàggiu (S), salumàiu (G)

salumificio sm. [delicatessen factory, fabrique des saucissons, fábrica de embutidos, Wurstwarenfabrik] fràbbica de salamu f. (L), fràvica de salamu f. (N), fabbrica de salàmini f. (C), fràbbigga di saramu f. (S), fràbbica di salamu f. (G)

salutare/1 agg. mf. [healthy, salutaire, saludable, gesund]  saludàbile, saludadosu, sanidosu, sanidadosu (L), de salude (N), sanidosu, pettorali (C), chi fazi be’ a lu saruddu (S), chi faci be’ a la saluti (G)

salutare/2 vt. [to greet, saluer, saludar, grüssen] saludare (lat. SALUTARE) (L), salutare, saludare (N), saludai, salurai (C), saruddà (S), salutà, dà la saluta (G) // fàghere sa ciribecca (tziribecca), ciribeccare, tziribeccare (L), fàchere sas saludadas (N) “fare le salutate”; Si cheres chi ti saluden saluda (prov.-L) “Se vuoi che ti salutino saluta”

salute sf. [health, santé, salud, Gesundheit] saludu m., salude (lat. SALUS, -UTE) (L), salude, salute, valude (N), saludi (C), saruddu m. (S), salutu m., saluti (G) // appedatzàresi (L) “rimettersi in s.”; maguladu (L) “malfermo di s.”; regalare (L), revellire  (N), s’arregalai, si recattai (C) “conservarsi in ottimo stato di s.; sp. regalarse”; prighèmmuzi lu saruddu (S) “auguriamoci buona s.”; Balet pius sa salude chi non milli benes (prov.-L) “Vale più la s. di mille beni”; Chie tenet salude possedit onzi cosa (prov.-LN) “Chi ha la s. possiede tutto”; Saludi e trigu e tappu de ortigu (prov.-C) “S. e grano e tappo di sughero”; Salutu a noi finz’a turrà iddu (prov.-G) “S. a noi finché non ritorna lui (il morto)”

saluto sm. [greeting, salut, saludo, Gruss] saludu, ingrunada de conca f., cerea f. (L), saludu, salutu, saludonzu, cerea f. (N), saludu, saluru, recadu, arrecadu (sp. recado) (C), saruddu (S), salutu, saluta f., istarruta f. (G) // fàchere sas saludas (N) “salutare con un semplice cenno del capo ”; turrà lu saruddu (S) “rendere il s.”; Su saludu d’at lassau Deus (prov.-C) “Il s. l’ha lasciato Dio”

salvabile agg. [savable, qu’on peut sauver, salvable, rettbar] de salvare (L), de sarbare (N), de sarvai (C), saivvàbiri (S), salvàbbili (G)

salvacondotto sm. [safe-conduct, sauf-conduit, salvoconducto, Schutzbrief] passaportu (LN), passaportu, lassapassai (C), saivvagunduttu (S), salvacunduttu (G)

salvadanaio sm. [money-box, tirelire, alcancía, Sparbüchse] cunservadinari, cunservainari (L), sarbadinare, chistidinare, cartera f. (N), sarbadinai,  serbadinai, serbidinai, servadinai, srabadinai, stuggiadinai (C), saivvadinà, arribbadinà (S), salvadinà, cunselvadinà (G)

salvagente sm. [life-belt, bouée, salvavidas, Rettungsring] salvagente (L), sarbazente (N), sarvagenti (C), saivvagenti (S), salvaghjenti (G)

salvaguardare vt. [to safeguard, sauvegarder, salvaguardar, schützen] bardiare (it. guardare), difèndere, amparare (sp. amparar) (LN), istrempare (N), difendi, amparai (C), difindì, difensai (S), difindì, valdà, avvaldià (G)

salvaguardia sf. [safeguard, sauvegard, amparo, Schutz] bàrdia, àrdia, difesa (= it.), defensa, devensa (it. ant. o sp. defensa), amparu m. (sp. amparo) (L), guàrdia, gàrdia, bàrdia, vàrdia, difesa, difensa, amparu m. (N), defensa, amparu m. (C), difesa, amparu m., saivvaguàrdhia (S), difesa, vàldia, ampari m. (G)

salvamento sm. [saving, sauvetage, salvamento, Rettung] salvamentu salvascione f. (L), sarbamentu (N), sarvamentu, salvamentu, salvatzioni f. (C), saivvamentu (S), salvamentu (G)

salvare vt. [to save, sauver, salvar, retten] salvare (L), sarbare, sarvare (N), salvai, sarvai, sarbai, srabai, si campai (cat. camparse), sprobigai, isprobigai, sprobugai (C), saivvà (S), salvà (G) // Deuguàrdhia (S) “Dio ci salvi”; Da l’amicu mi sàlvia Deu chi da lu ‘nnimicu mi salv’eu (prov.-G) “Dall’amico si salvi Dio ché dal nemico mi salvo io”

salvastrella sf. bot. (Poterium sanguisorba) [pimpernel, sanguisorbe, sanguisorba, Wiesenknopf] pampinella, pimpinella (tosc. pimpinella), pimpina (L), pimpinella (N), pimpinella, pampinella (C), pimpinella (S), pimpinella, pampareddu m. (G)

salvastrella maggiore sf. bot. (Poterium officinale) [pimpernel, pimprenelle, pimpinela, falsche Bibernelle] pimpinella areste, coicrispa (L), pimpinella agreste (N), pimpinella spinosa, pamparedda, pampareddu m., spina de topis (C), pimpinella arestha (S), alba di insiccaturi (G)

salvataggio sm. [rescue, sauvetage, salvataje, Rettung] salvamentu (L), sarbamentu, sarbassione f. (N), sarvamentu (C), saivvamentu, saivvatàggiu (S), salvamentu, salvazioni f. (G)

salvato pp. agg. [saved, sauvé, salvado, rettet] salvadu (L), sarbau (N), salvau, sarvau, sarbau, srabau, sprobigau (C), saivvaddu (S), salvatu (G) // Ommu avvisaddu mezu saivvaddu (prov.-S) “Uomo avvisato mezzo s.”

salvatore, Salvatore sm. [saver, sauveur, salvador, Retter] salvadore; Salvadore, Barore, Battore, Foricu (L), sarbadore; Sarbadore, Bobore, Badore, Totore (N), salvadori, sarvadori, sarbadori, srabadori; Sarbadori, Billoi, Ddoddi, Loi (C), saivvadori; Saivvadori (S), salvadori; Salvadori, Barori, Bobori, Balloi, Pabori, Balori, Sadori, Furicu (G) // Bureddu (G) “Salvatorico”

salvavita sm. [save-life, sauvevie, salvavidas, das Leben retten] salvavida (L), sarbabida (N), sarvavida (C), saivvavidda (S), salvavita (G)

salve escl. [hail, salut, salve, heil] saludu (L), salude (N), saludi (C), saruddu (S), salutu (G) // isparare in ària (L), isparare a ispantamattas (N) “sparare a s.”

salvezza sf. [salvation, salut, salvamento, Rettung] salvesa, ope, salvascione, -assione, salvedade, francamentu m. (L), sarbesa, sarvesa (N), salvesa, sarvesa, sarbesa (C), saivvèzia (S), salvazioni, salvamentu m. (G) // Morte de matzones salvesa de sos anzones (prov.-L) “Morte della volpe s. degli agnelli”

salvia sf. bot. (Salvia officinalis) [sage, sauge, salvia, Salbei] sàlvia (‘ona), sàlvia bianca, giórica (s. verbenica) (L), sàrbia (N), sàlvia, folla sàlvia (C), sàivia, sàlvia, matracària (S), sàlvia, sàrvia (Lm) (G) // salvione m. (L), saivioni m., salvioni m. (S) “s. sclarea”; sàlvia a frori asulu (C) “s. azzurra; Salvia coerulea”; sàlvia arrubia, corallina (C) “s. rossa; Salvia splendens”; sàlvia areste (L), sàlvia groga (LC) “s. selvatica; Phlomis fruticosa”

salvietta sf. [serviette, serviette, servilleta, Serviette] pannutzu m., frobbiucca m., frebbeuccu m., tertzimuccu m., tertzebuccu m. (cat. torcaboca) (L), pannittu m., frobbiucca m. (N), trattabuccu m., tiallora, tialledda, pannixeddu m. (C), tozzibuccu m., tubaglioru m. (S), friabuccu m., tuaddolu m. (G)

salvo/1 agg. [safe, sauf, salvo, heil] salvu (L), sarbu, sarvu (N), salvu, sarvu, sarbu (C), sàivvu (S), salvu (G) // andà in salvu (G) “cacciare nascosto nella posta”; Salvu è lu chi sona la ripiccu (prov.-G) “S. è colui che suona le campane (a morto)”

salvo/2 cong. [except (for), excepté, excepto, ausser] francu su (sa), foras chi, etzi (lat. ET SI) (L), sarbu chi, foras chi, bastat chi (N), sarvu chi, foras chi, bastat chi (C), sàivvu chi, a mancu chi (S), salvu chi, fora chi, francu chi, ezzi chi (G)

samba sf. mus. [samba, samba, samba, Samba] samba

sambuca sf. mus. (arpa antica) [sambuca, sambuque, sambuca, Holunder] arpa (LNC), àipa (S), alpa (G)

sambuco sm. bot. (Sambucus nigra) [elder (-tree), sureau, saúco, Holunder] saucu m. (lat. SABUCUS x sp. saúco - DES II, 374), sambucu (= it.) (L), sabucu, saucu, sambucu, savucu, saocu (N), samucu mascu, semucu, semucu mascu, sommucu, sabucu, sramucu (C), saucu, sambucu (S), sambucu (G) // saucarzu (L) “luogo dove cresce il s.”; saucu fémina (L), sabucu fèmina (N), samucu fémina (C) “s. maggiore; Sambucus major”; cau (LG), pappu (lat. PAPPUS) (C), gau (S) “midollo del s.”; cuccuniu (N) “fiore del s.”

sambuco selvatico sm. bot. (Sambucus ebulus) [wild elder, sureau sauvage, saúco selvático, wild  Holunder] saucu màsciu, sambucu burdu, sambuscu màsciu (L), sambucu berbechinu, sancheddu (N), samucu burdu, samucu pudésciu (C), saucu aresthu (S), sambucu arestu (G)

samolo sm. bot. (Samolus valerandi) linu de abba (LN), linu de àcua (C), linu d’eba (S), linu d’ea (G)

sampietrini sm. pl. (pietre usate per la pavimentazione in Roma) [pebble, cailloux, guijarro, Kiesel] laddias (romanas, de santu Pedru) f. pl. (L), santupredinos (N), códulus de santu Perdu (C), santupréddini, triddii di santu Preddu f. pl. (S), santupetrini (G)

san agg. vds. santo

sanabile agg. mf. [curable, guérissable, sanable, heilbar] sanàbile (LN), sanàbili (C), sanàbiri (S), sanàbbili (G)

sanamente avv. [healthily, sainement, sanamente, gesund] sanamente (LN), sanamenti (CSG)

sanare vt. vi. [to heal, guérir, sanar, heilen] sanare (lat. SANARE) (LN), sanai (C), sanà (SG) // fàchere su sana-sana (su sanapipiu) (N) “incidere un ascesso ai bambini”; sanai is angionis (C) “castrare gli agnelli”

sanato pp. agg. [healed, guéri, sanado, heilt] sanadu, libertu (L), sanau (NC), sanaddu (S), sanatu (G)

sanatoria sf. [arrangement, acte de régularisation, legitimación, Indemnität] sanatòria, sanadura (L), sanatorja, sanadura (N), sanatòria , sanadura (C), sanaddòria (S), sanatòria (G)

sanatorio sm. [sanatorium, sanatorium, sanatorio, Sanatorium] sanatóriu (L), sanatorju (N), sanatóriu (C), sanatòriu (SG)

sancire vt. [to sanction, sanctionner, sancionar, bestätigen] decretare, istabilire (LN), decretai, stabiliri (C), decretà, isthabirì (S), dicrità, cunfilmà (G)

sancito pp. agg. [sanctioned, sanctionné, sancionado, bestätigt] decretadu, istabilidu (L), decretau, istabiliu (N), decretau, stabiliu (C), decretaddu, isthabiriddu (S), dicritatu, cunfilmatu (G)

sandalo sm. [sandal, sandale, zapatilla, Sandale] sàndalu, trócculos pl., andàlia f., andàila f., andària f., sàndula f., sandàlia (s. per vescovi; sp. sandalia) (L), sàndalu (N), catzoleddu, sandali, andali, andàlia f., andàila f., sandàlia f., sandàila f., sàndulu (C), sàndara f. (S), sàndalu (G) // Sa mama a catzoleddu, sa filla a cappellinu, su babbu si consòlada cun sa bottìglia de binu (C) “La mamma in s., la figlia in cappellino, il padre si consola con la bottiglia di vino”

sandolino sm. mar. [small canoe, périssoire, piragua, Sandal] sandalinu (L), sandolinu (NC), sandurinu, ciu (S), sandulinu (G)

sangue sm. [blood, sang, sangre, Blut] sàmbene (lat. SANGUEN), sàmbine (L), sàmbene, sàmmene (N), sànguni, sànguini, sànghini, sàmbani, sàmbiri, sàmbini (C), sangu (S), sangu, sàngui (Lm) (G) // sambenadu, sambeninzu (L), sambenau, sambenatu (N), sangunau (C) “cognome, casato”; sàmbene de segus (L) “emorragia anale”; sàmbene de nares, dae ‘ucca, dae s’imbìligu (L) “rinorragia, emottisi, onfalorragia”; sàmbene appedradu (L), sàmbene appredrau, sàmbene luttu, sambellutau ( (N), sànguni pistau (C) “s. coagulato, rappreso”; malu sànguni (C) “mala grazia, antipatia”; Sàmbene tirat sàmbene (prov.-LN), Sangu chjama sangu (prov.-G) “S. chima s.”: Su sàmbene no est abba (prov.-LN) “Il s. non è acqua”; Lu vinu fazzi sangu (prov.-S) “Il vino fa s.”

sangue di drago sm. bot. (Dracaena draco) [dragn-tree, sang-de-dragon, sangre de rago, Drachenbaum] dracena f. (L), dratzena f. (N), dragoni (C), dracena f. (SG)

sanguetta sf. zool. vds. sanguisuga

sanguigno agg. [sanguineous, sanguin, sanguíneo, Blut...] sambinzu (lat. SANGUINEUS), sanghinzu, sanghignu (L), sambenosu (lat. SANGUINOSUS) (N), sanguìngiu, sanghignu, arrubiastu (C), sanghignu (SG) // arantzu sanghinzu (L),  péssiche (arantzu) sambenosu (N) “pesca (arancia) s.”

sanguinaccio sm. [blood-sausage, boudin, morcilla, Blutwurst] sambenatzu, sàmbene de porcu (porchinu) (L), sàmbene de porcu, sambeneddu, tzurrette, zurrette (s. degli ovini) (N), brenti de sànguni f., sànguni de porcu, sanguinàcciu, sanguanedda f., culingioni (C), sangu purchinu, sàngulu (S), sangu pulcinu, sangu grassu (G) // ascare (L) “condensarsi del s.”; buddottu (C)“s. porcino cotto bollito o arrosto”

sanguinante p. pres. agg. mf. [bleeding, saignant, sangrante, blutend] sambenante, sàmbene-sàmbene, sambenone (L), sambenande, issambentau (N), sangunanti (C), sanguroni (S), sanghinanti, sangunoni, sangu pisciuloni (G)

sanguinare vi. [to bleed, saigner, sangrar, bluten] sambenare, insambenare, attunchiare, derramare (sàmbene) (sp. derramar) (L), sambenare (N), sangunai, sangrenai, bogai sànguni, derramai (C), sanghinà (S), sangunà, sanghinà, sburrà sangu (G) // sambenada f.  (N) “sanguinamento”; Tue l’ischis sa ferta chi m’accòrada/ e tue jogas a l’attunchiare (L - Mura Ena) “Tu sai bene la ferita che ho nel cuore/ e ti diverti a farla s.”

sanguinaria sf. bot. (Panicum sanguinale) [blood-wort, sanguinaire, sanguinaria, Blutkraut] erva sambenària (L), órgiu de àcua m., órgiu de arriu m. (C)

sanguinario agg. [sanguinary, sanguinaire, sanguinario, blutgierig] sambenàriu, sambeneri, sambinari, sanghinàriu (L), sutzasàmbene, sambenarju, sambeneri (N), sanguinàriu, sangunàriu (C), sanghinàriu (S), sangunàriu, sanghinàriu, assangatu (G)

sanguineità sf. [blood-relation-ship, consanguinité, consanguinidad, Blutsverwandtschaft] matessi sàmbene m., sambeninzu m., sambenadu m., sambinadu m., parentella (L), matessi sàmbene m., sambenau m., parentau m. (N), sangunau m., parentau m. (C), matessi sangu m., parentella (S), sanghinitai (G)

sanguinella sf. bot. (Cornus sanguinea) [blood-wort, sanguinelle, sanguinaria, Bluthirse] 1) erva de sàmbene (L), erba de sàmbene f. (N), erba de sànguni (C), èiba di sangu (S), sàsima (G); 2) sf. bot. (Phytolacca decandra) ua canina (L), granadilla (N), àxina de margiani, pibireddu m., grana (sp. grana) (C), uba canina (S), ua canina (G)

sanguinolento agg. [bleeding, sanguinolent, sanguinolento, blutend]  sambenosu (lat. SANGUINOSUS), abbis-abbis (detto dell’arrosto) (LN), sanguinolentu (ant.) (L), sanguinosu (C), sanguroni, sangu-sangu (S), sangunoni, sangunendi (G)

sanguinoso agg. [bloody, sanglant, sangriento, blutig] sambenosu (lat. SANGUINOSUS) (LN), sanghinosu, sangunosu (C), sanghinosu (S), sangunosu, sanghinosu (G)

sanguisorba sf. bot. vds. salvastrella maggiore

sanguisuga sf. zool. (Hirudo medicinalis) [leech, sangsue, sanguja, Blutegel] ambisue -a, ambesua, sambesua, sambesue, sambisua, -e, sambisuga (lat. SANGUISUGA), sutzasàmbene m. (L), sambisuga, sambisue, samesughe, sammesughe, sambesuca, ambesua, ambisua, ambisuga, ambisuca, ambesughe, amesughe (N), sangunera (cat. sangonera), sambisui, sangusùisi, ambisua, ambisui, abisui, anghisui, angasua, angassua, angassula, anguasua (C), sanghisùggia, cani magnadori m. (S), sanguetta (Lm), sangusùcchjula (Cs), sangusùgghjula (G) // assambesuadu (L) “dissanguato dalle s.”; ambesuare (N) “salassare mediante le s.”; ambisugheri, sambisugheri (N) “chi prende e/o vende s.”; sangunera de cuaddu (C) “sanguetta di cavallo”; sangunera de mari itt. (C) “zecca di mare”; làngia comenti una sangunera (C) “magra come una s.”; Esser che s’ambisua: fintzas chi non s’attattat non lassat de sutzare (prov.-L) “Essere come la s., che non cessa di succhiare finché non è sazia”

sanie sf. med. [sanies, sanie, sanie, Sanie] sanza (lat. SANIA x SANIES), martza, matèria (it. o cat. materia) (L), sanza, martza, matèria, pore m. (N), sàngia, matèria, mommana, postema (C), matéria (S), màlcia (G)

sanità sf. [soundness, santé, sanidad, Gesundheit] sanidade  (LN), lieresa (N), sanidadi (C), saniddai (S), sanitai (G) // Mìsera sa domo inue intrat sanidade e zustìssia (prov.-N) “Misera la casa dove entrano il medico (la sanità) e la giustizia”

sanitario agg. [sanitary, sanitaire, sanitario, gesundheitlich] sanitàriu (L), sanitarju (N), sanitàriu (CSG)

sanna sf. [tusk, croc, colmillo, Hauer] sanna

sannuto agg. [tusked, pourvu de crocs, colmilludo, mit Hauern versehen] sannudu, sannuri (L), issanniau, sanniu (N), sannudu, sannau (C), sannuddu (S), sannutu (G)

sano agg. [sound, sain, sano, gesund] sanu (lat. SANUS), sanigheddu, sanidosu, nébidu, nédidu (cat. nédiu) (L), sanu, sanicheddu (N), sanu, sanixeddu, biatzu (C), sanu (SG), zìncaru (G)// tricchignare, tacchignare (L) “essere poco s.; probm. sp. tacañear o it. taccagnare”; saneddu, sanigheddu, sanittu (L) “abbastanza s.”; sanu che pische (LN) “s. come un pesce”; Si ti cheres sanu pésati chitto su manzanu (prov.-L) “Se vuoi essere s. alzati presto al mattino”; Mellus arriccu e sanu che póberu e malàdiu (prov.-C) “Meglio ricco e s. che povero e ammalato”:; Ca è sanu no credi a lu maraddu (prov.-S) “Chi è s. non crede a chi è malato”; Ca be’ si salva sanu s’agatta (prov.-G) “Chi si conserva bene si ritrova s.”

sansa sf. [husk, marc d’olives, orujo, Pressrückstände] sansu m. (lat. SAMPSA), sassu m., osseddu m. (L), sansu m., ossicheddu (de oliba molia) m. (N), ossixeddu m., matza de olia (C), sansu m. (S), sansu m., sansa (G) // isportinu m. (L), sportinu m. (C), ippusthinu m. (S) “gabbia delle s.”; ozu de sassu m. (L), óciu sànsinu m. (G) “olio di s.”

sansone sm. fig. [Samson, Samson, Sansón, Samson] sansone, tóricu (LN), sansoni (CSG) // ossone (N) “uomo forte, s.”

santabarbara sf. [powder-magazine, sainte-barbe, santabárbara, Pulverkammer] bruvarera, bruvurera, burvarera (L), pruverera (N), bruvurera (C), poivarera, santabàibara (S), pulvarera (G)

santamente avv. [holily, saintement, santamente, heilig] santamente (LN), santamenti (CSG)

santarellina sf. [bigoted woman, sainte nitouche, beatuca, Scheinheilige] santicca, santicchedda (LN), santicca, santixedda, spina a sutt’’e ludu (fig.) (C), santaredda (SG)

santerello sm. [goody-goody, bon apôtre, gazmoño, Heuchler] santiccu, santiccheddu, basamattones (LN), santixeddu, basamattonis (C), santareddu (S), facchiessu, santurroni (G)

santificare vt. [to canonize, sanctifier, santoficar, heiligen] santificare, fàghere a santu, av(v)eddare (L), santificare, fàchere a santu (N), santificai, fai santu (C), santificà, santifiggà (S), santifià, santivigà, santivicà (G)

santificato pp. agg. [canonized, sanctifié, santificado, heiligt] santificadu, fattu santu (L), santificau, fattu a santu (N), santificau, fattu santu (C), santificaddu, santifiggaddu (S), santificatu, santivigadu, santivicatu (G)

santificazione sf. [sanctification, sanctification, santificación, Heiligung] santificada (L), santificassione (LN), santificatzioni (C), santifiggazioni (S), santificazioni (SG)

santimonia sf. (bacchettoneria, bigotteria) [sanctimony, cagoterie, santimonia, Frömmelei] santiccùmene m., ipocrisia (LN), santiccùmini m., farsidadi (C), santiccumu m., santiccùmmini m., bigottumu m., ipocrisia (S), biguttumu m., falzia (G)

santino sm. eccl. (piccola immagine sacra) [small holy picture, image, imagen de santo, Heiligenbildchen] immaginedda f., santigheddu (L), santicheddu, mazinedda f. (N), maginedda f. (C), immaginetta f., santinu (S), magghjnitta f. (G)

santissimo sm. eccl. [Blessed Sacrament, Saint-Sacrament, Santísimo, Allerheiligste] santìssimu

santità sf. [holiness, sainteté, santidad, Heiligkeit] santidade (L), santidadi (C), santiddai (S), santitai (G) // Dinà e santiddai, mancu di la middai (prov.-S) “Denari e s. nemmeno la metà”

santo agg. sm. [holy, saint, santo, heilig] santu (lat. SANCTUS) // accontzasantos (LN) “artigiano restauratore di statue di s.”; santaju (LN), santàiu (G) “venditore e costruttore di statue di santi”; sos Santos (L), sa dì de is Santus (C), li Santi (S) “Ognissanti”; Santu Aine, Sant’Andria (L) “ottobre, novembre”; iscapparattu (N) “armadio per s.”; santu de àstragu (N) “omaccione, babbeo”; Naraiat tzia Farora: non b’at santu chi contet daghi arrivit s’ora (prov.-LN) “Diceva zia Salvatora: non c’è s. che conti quando arriva l’ora”; Cussu chi Deus non bolit, santu non podit (prov.-C) “Ciò che Dio non vuole, santo non può”; Dugnunu prega pa lu santu sóiu (prov.-S) “Ognuno prega per il proprio s.”; Né cun santi né cun macchi si ‘o’ burrulatu (prov.-G) “Né con i santi né con  i matti conviene scherzare”

santocchieria sf. [bigotry, cagoterie, santurronería, Frömmelei] ipocrisia, santiccùmene m. (LN), santiccùmini m., farsidadi (C), biguttumu m., ipocrisia (S), biguttumu m., falzia (G)

santocchio sm. (sciocco, bigotto) [bigot, cagot, santurrón, Frömmler] isimpre (cat. ximple), basgiamattones (L), ischipuddau, basamattones (N), scimpru, basamattonis (C), pesthaseu, bigottu (S), facchiessu, basgiamattoni (G)

santolina sf. bot. (Santolina chamaecyparissus) [santonin, santoline, santolina , Zypressenkraut] santulina, santolina (L), santonina, erba de cosche, erba de coscos, erba de ungos, corra ‘e crapa, murmureu m., murgueu m. (N), santulina, allupacuaddus, erba de bremis, murga de bois, murgueu m., murguleu m., murmureu m., simu m. (gr. thymos) (C), santulina, santunina, simu m. (S), santulina, santunina (G) // erba bianca (C) “s. mollissima; Otanthus maritimus”

santone sm. [santon, santon, santón, Asket] santone (LN), santoni (CSG)

santoreggia sf. bot. (Satureja hortensis) [savory, sarriette, ajedrea, Bohnenkraut] sudorea, locasu m., isopu m. (it. isopo) (L), issopu m. (N), isopu m., tumu m. (lat. THYMUM x TUMUM), tumbu m., murgueu m., mammuleu m. (s. greca) (C), locasi m., locasu m. (S), alba barona (G)

santuario sm. [sanctuary, sanctuaire, santuario, Wallfahrtsort] santuàriu (L), santuarju (N), santuàriu (CSG)  // cumbessia f., cumbissia f., moristene,  muristenes  pl. (L), muristeres pl. (N) “casupole presso i s. di campagna dove si ricoverano i fedeli che partecipano per diversi giorni alla festa religiosa”

santuomo sm. [holy man, saint-homme, hombre santo, Heiligmensch] santómine (LN), santómini (C), santommu (S), santomu (G)

sanzionabile agg. mf. [sanctionable, sanctionnable, sancionable, sanktionierbar] de punire (LN), de puniri (C), di punì (SG)

sanzionare vt. [to sanction, sanctionner, sancionar, sanktionieren] punire (LN), puniri (C), punì (SG)

sanzione sf. [sanction, sanction, sanción, Sanktion] pena (lat. POENA), macchìssia (LN), pena, smenda (C), pena, ammenda (SG)

sapa sf. [cooked-wine, raisiné, arrope, Most] saba (lat. SAPA) (L), sapa, binucottu m. (N), saba (CS), sabba, saba, sapa (G) // sabadu (L), assabbatu (G) “fatto con la s.”; tiricca (LS) “dolce di s. avvolto nella pasta”; pistiddu m. (LN), coccollittu m., panischedda (C) “dolce a base di s.”; coccoroi m. (L), pan’e sabba (G) “pane con s.”; assabare (L) ,assapare, insapare (N) “fare o impiegare la s.”; pistiddare (N) “preparare la s.”; sabbà, assabbà (G) “impiegare la s.”; Chie non tenet mele ponet saba (prov.-L) “Chi non ha miele impiega la s.”

sapere/1 sm. [knowledge, savoir, saber, Wissen] ischire, sièntzia f., sabidoria f. (sp. sabiduría) (L), ischire, lischire (N) sciri, sabiduria f. (C), sabbé, sabiènzia f. (S), saperi (G) // Vali più un’ùncia di solti che centu libri di saperi (prov.-G) “Vale più un’oncia di fortuna che cento libri di s.”

sapere/2 vt. vi. [to know, savoir, saber, wissen] ischire (lat. SCIRE), bischire, iscire, sàpere (L), ischire, dischire, lischire, uschire, sapèschere (N), sciri, sàpiri (C), sabbé (S), sapé (G) // no ischire mancu su piapane (L) “non s.  nemmeno le cose più elementari”;  nossoite (L) “non so che”; Sa fémina nd’ischit una prus de su diàulu (prov.-LN) “La donna ne sa una in più del diavolo”; Inue naschimus l’ischimus, inue morimus no! (prov.-L) “Sappiamo dove nasciamo, non dove moriremo”; Chini non sciri est comenti a chini non biri (prov.-C) “Chi non sa è come colui che non vede”; Lu chi sani in tre, lu sani umbè (prov.-S) “Ciò che si sa in tre, lo sanno tutti”; Sà più un maccu in casa sóia che un sàiu in casa angena (prov.-G) “Sa più un matto in casa propria che un savio in casa altrui”

sapidezza, -idità sf. [sapidity, sapidité, sapidez, Schmackhaftigkeit] sabore m. (lat. SAPOR), saniette m., sainette m. (sp. sainete,) saliore m. (L), sapore m., saniette m. (N), sabori m., sainettu m. (C), saori m., sainettu m., saineddu m. (S), saori m., gustu m. (G)

sapido agg. [sapid, sapide, sápido, schmackhaft] saboridu, gustosu, licchittu (L), saporiu, sàpidu, sàpitu, sapiente, gustosu (N), saboriu, gustosu , sàpiu (C), sauriddu, gusthosu, sainettu (S), sauritu, sauriddu (Cs), gustosu (G) // carre sàpia f. (N) “pancreas”

sapiente agg. mf. [wise, savant, sabio, gelehrt] sàbiu (it. o sp. sabio), sabidore, assabiensciadu, assiensciadu, assientziadu, sapiente (L), sàpiu (N), sàpiu, sàbiu, scìpiu (C), sabienti (S), sapienti, attalintatu (G) // donnu Pala (L) “Don Pala, l’uomo s. di molti racconti sardi”; Ma bois, sabidores de ‘idda,/ non crettedas macchine su chircare (L - Mura Ena) “Ma voi, s. del paese,/ non crediate follia la ricerca”

sapientemente avv. [wisely, savamment, sabiamente, weise] sabiamente (L), sapiamente (N), sapiamenti (C), sabientementi (S), sapientementi (G)

sapientone agg. accr. [wiseacre, savantasse, sabihondo, naseweis] sàbiu meda, sabiatzu, sabiottu, conchifine (L), sapientone, sinsirione, sàpiu meda (N), sciutottu (C), sabientoni, assabbuddu, sàbia sibìglia f. (S), sapientoni, sattuttu (G)

sapienza sf. [wisdom, sagesse, sabiduría, Weisheit] sabidoria, sabiduria (sp. sabiduría), sabiesa, sabiènscia, sapiènscia, sapiènsia (L), sapièntzia, sapidoria (N), sapièntzia, sabiduria, sabidoria (C), sabiènzia (S), sapiènzia, sapituria (G)

saponaceo agg. vds, saponoso

saponaio sm. [soap-maker, savonnier, jabonero, Seifefabrikant] sabonaju (L), saponarju (N), sabonaju (C), sabunàggiu (S), saonàiu (G)

saponare vt. vds. insaponare

saponaria sf. bot. (Saponaria officinalis) [soap-plant, saponaire, saponaria, Seifenkraut] sabonària, linna sabonària (L), erba de sapone, linna saponària (N), sabonària, sabunària, sabunetta, sabonettu m., erba de saboni, lampajoni m. (lat. LAMPADIO, -ONE) (C), sabunària (S), alba di saoni, saunària (G)

saponata sf. [lather, eau de savon, jabonada, Seifenwasser] sabonada (L), saponada, sapunada (N), sabonada, spuma de saboni (C), sabunadda (S), saunata (G)

saponatura sf. [soaping, savonnage, jabonadura, Einseifung] sabonadura, insabonadura (L), saponadura (N), sabonadura (C), insabunaddura (S), saunatura (G)

sapone sm. [soap, savon, jabón, Seife] sabone (lat. SAPO, -ONE) (L), sapone (N), saboni, saboi (C), saboni (S), saoni ,savoni (Lm) (G) // bumbullones pl. (L), bulluncas f. pl.“bolle di s.”; insabonare (L) “lavare con il s.”; saboneria f. (C) “fabbrica di s.”; luna de saboni f. (C) “bolla di s.”; A sciaccuai sa conca a su burriccu s’inci perdit àcua e saboni (prov.-C) “A sciacquare la testa all’asino ci si rimette acqua e s.”

saponetta sf. dimin. [cake of soap, savonnette, jaboneta, Feinseife] sabonetta, sabonette m., -ettu m. (L), saponetta, saponette m., saponeddu m. (N), sabonettu m. (C), sabunetta (S), saunettu m. (G)

saponoso agg. [soapy, savonneux, jabonoso, Seifen...] sabonosu, sabonattu (L), saponosu (N), sabonosu (C), sabunosu (S), saunosu (G) // sabonatzu (C) “terreno s., attaccaticcio”

sapore sm. [taste, saveur, sabor, Geschmack] sabore (lat. SAPOR), denghe, dengu, dènghere, dengo (sp. dengue), saliette, saniette, sainette (sp. sainete), arrastu, saliore, saore, trastu, tastu (L), sapore, saniette (N), sabori, denghi, sainettu (C), saori, gusthu, tasthu (s. sgradevole), sainettu, saineddu (S), saori (G) // rastu, arrastu (L), arrasthu (S) “s. rancido”;  passare sos sabores (L), svintià (G) “passare la voglia, perdere il s.”; assainettare (L) “dare buon s. alle cose”; issaporzau (N) “che ha perso il s. iniziale”; saboreai (C) “assaporare, leccarsi le labbra”; Su binu a su sabori e su pani a su colori (prov.-C) “Il vino si riconosce dal s. e il pane dal colore”; La carri si no è magnata cu li mani paldi lu saori (prov.-G) “La carne se non viene mangiata con le mani perde il s.”

saporino sm. dimin. [flavour, peitit saveur, saborete, feiner Geschmack] saboreddu, denghe, dengo (sp. dengue) (L), saporeddu, saniette (sp. sainete) (N), saboreddu, denghi (C), saoreddu (SG)

saporire vt. [to flavour, rendre savoureux, saborear, schmackhaft machen] insaborire, assainettare (L), issaporare, issaporire (N), insaboriai, donai sabori (C), saurì, assaurì (S), saurì, insaurì (G)

saporito pp. agg. [savoury, savoureux, sabroso, schmackhaft] saboridu, saliosu, saliette, saniette, licchittu, liccosu, liccuridu (L), saporitu, saporiu, issaporiu, issaporau, lìcchitu (N), saboriu, aggradosu, gustosu (C), sauriddu, assauriddu, sainettu (S), sauritu, sauriddu (Cs), insauritu, licchittu (G) // saboridamente (L) “saporitamente”; saporita sf. (LN) “spezia per aromatizzare le vivande”

saporoso agg. [tasty, savoureux, muy sabroso, schmackhaft] saborosu (L), saporosu (N), saborosu (C), sauriddu, assauriddu (S), saurosu (G)

saputello sm. [sciolist, pédant, repipi, naseweis] ischidu, sabieddu (L), ischiu, sinsirione, Zubannecuchina (fig) (N), sabieddu, sciutottu (C), sabientoni, sabbuddu, assabbuddu (S), sapientoni, sattuttu (G)

saputo pp. agg. [learned, su, sabido, altklug] ischidu, ischìpidu (L), ischiu, dischiu, sàpiu (N), scìpiu (C), sabbuddu, assabbuddu (S), saputu (G)

sarabanda sf. [saraband, sarabande, zarabanda, Sarabande] fragassu m., burdellu m., ciarra, ragalla, biurdu m. (L), baccanu m., cubisione, burdellu m. (N), carraxu m., arrantantira, tréulu m., battùliu m. (C), abburottu m., digógliu m., ischìsthiu m., burdheddu m., remetomba m. (S), dissàntanu m., buldeddu m., intirruzu m., attillóiu m., dirrùbbulu m. (G)

saracchio sm. bot. vds. ampelodesmo

saracco sm. [rip-saw, egoïne, serrucho, Fuchsschwanz] serraccu (cat. xerrac, xarrac) (L), serraccu, serracru (N), serraccu, sarraccu (C), sarraccu, serraccu, sirraccu, serracchinu (S), sarraccu, sarraccheddu, sarronu, pittinina f. (s. piccolo) (G) // serraccare (N) “tagliare col s.”; furettu (S) “s. a lama stretta e appuntita”

saraceno agg. sm. [Sarace, sarrasin, sarraceno, türkisch] saratzinu, saraghinu (gr. biz. sarakenós), saracinescu, saracinu, moro, moru, moriscu (L), sarachinu, moru, moriscu (N), saracinu, saracinescu, moriscu, moru (C), saracinu, moru (S), saraghinu, moru (G)

saracinesca sf. [rolling shutter, sarasine, cierre metálico, Falltür] saracinesca, serranda (LNC), saracinescha, serranda (S), sarracinesca, serranda (G)

sarago sm. itt. (Diplodus sargus ) [sargus, sargue, sargo, Brasse] sàragu (L), isparedda f., ispareddu (N), sàrigu, sarigottu, sparedda f. (C), sàraggu (S), sàragu, futtisarpa (Lm), pèsciu di sant’Andria (s. nero) (G) // feriada f. (L), feriada f., veriada (cat. variada) C), sarigu (L), feriada f. (C), bariadda f. (S) “s. variegato (Diplodus sargo)”; sàragu pinzutu; sàragu sargenti (Lm) (G) “s. fasciato (Diplodus vulgaris)”

sarcasmo sm. [sarcasm, sarcasme, sarcasmo, Sarkasmus] beffa f. (= it.), beffe f., beffulania f., iscàrniu (sp. escarnio) (L), beffe f., irmurju, moffa f. (cat. sp. mofa) (N), beffa f., moffa f., arréulu, stroccidura f. (C), beffa f., cionfra f., matroffa f., ingesthru (S), beffa f., cionfra f., uspu (G)

sarcasticamente avv. [sarcastically, d’une manière sarcastique, sarcásticamente, sarkastich] beffianamente, a beffinu, a cianfronella, a lèria (L), chin beffe, chin irmurju (N), beffianamenti, cun arréulu (C), a cionfra, a beffa (S), uspignamenti, a beffa (G)

sarcastico agg. [sarcastic, sarcatique, sarcástico, sarkastisch] beffajolu, beffulanu, beffianu, fertaderu (L), beffajolu, beffulanu, punghidore, irmurjadore, tzantzarache (N), beffianu, beffadori, stroccidori (C), beffadori, cionfraioru, matrufferi (S), uspignu, biffadori, biffulanu (G)

sarchiamento sm. [hoeing, sarclage, sachadura, Brechen] marradura f., tzappittadura f., tzapponzu (L), iserbadura f. (N), marradura f., marrittadura f. (C), annittamentu, zappittamentu, arribigliamentu (S), zappittamentu, disalbamentu (G)

sarchiare vt. [to hoe, sarcler, sachar, brechen] sarciare, isargare, marrare, rascare, marittare, zappittare, isvuzare (L), iserbare, marruntzeddare, marittare, sarciare, tzappittare (N), marrai, marrittai, limpiai, sbrebai (C), annittà, zappittà, arribiglià (S), zappittà, disalbà (G)// iserbadore (N) ”sarchiatore

sarchiata sf. [hoeing, sarclage, sachadura, Brechen] sarciada, marrada, tzappittada (L), iserbada, marruntzeddada (N), marrada, marrara, marrittada, limpiada (C), annittadda, zappittadda, arribigliadda (S), zappittata, disalbata (G)

sarchiato pp. agg. [hoed, sarclé, sachado, gebrochen] sarciadu, isargadu, marradu, rascadu, tzappittadu (L), iserbau, marruntzeddau (N), marrau, marrittau, limpiau (C), annittaddu, zappittaddu, arribigliaddu (S), zappittatu, disalbatu (G)

sarchiatura sf. [hoeing, sarclage, sachadura, Brechen] tzappittonzu m., marradura. innettiadorzu m. (L), iserbadura, marruntzeddadura (N), marradura, marrittadura, marrìngiu m. (C), zappittaddura, arribigliaddura (S), zappittatura, zappittugnu m., disalbamentu m. (G) // sas cantones de s’innettiadorzu (L) “i canti della s.”; annurilare (L) “indurirsi del terreno per mancanza della s.”

sarchiello sm. [small hoe, sarclet, sallete, Jäthäckchen] tzappitta f., tzappittu, marrutza f., marrischedda f. (L), marruntzedda f., marrutzedda f.,  marrintzedda f., marroneddu, tzappitta f. (N), marritta f., marrixedda f., marrùccia f. (C), marroneddu, zappitta f., muriggadori (S), zappitta f., marraredda f. (G)

sarchio sm. [hoe, sarcloir, sacho, Jäthacke] tzappittu, marra f. (lat. MARRA), sàrciu, sàbiu, ligone (ant.; lat. LIGO, -ONE) (L), marrone, tzappu, sàrciu (N), marra f., tzappa f. (C), zappa f., zappu, marroni (S), marra f., marroni, zappa f. (G)

sarcofago sm. [sarcophagus, sarcophage, sarcófago, Sarkophag] losa f. (cat. llosa; sp. losa), tumba f. (lat. TUMBA), baule (cat. baul o it. baule) (LN), losa f., tumba f., baullu (C), losa f., tumba f., bauri (S), losa f., tumba f., baulu (G)

sarcolemma sm. anat. [sarcolemma, sarcolemme, sarcolema, Sarkolem] pedduttu (L), pedduncu (NC), piddìncura f. (S), piddàncica f. (G)

sarcoma sm. med. [sarcoma, sarcome, sarcoma, Sarkoma] càncaru, tumore (LN), càncuru, tumori (C), càncaru, tumori marignu (S), càncaru, tumori, malignoni (G)

sarda sf. bot. (Cornus mas) [cornel, cornouille, cornizola, Kornelkirsche] corniola (L), zìnzalu m., gronniola, sarda (N), corniola (CS), culniola, cruniola (G) // per sarda itt. vds. sardina

Sardegna sf. [Sardinia, Sardaigne, Cerdeña, Sardinien] Sardigna (L), Sardigna, Sardinna, Sardìngia, Sardinza (N), Sardigna, Sardìnia, Sardìngia (C), Sardhigna (S), Saldigna (G) // Ichnusa (L)“antico nome della Sardegna (=orma di piede umano)”; sarebbe quanto meno opportuno però che tutti i Sardi scrivessero Sardigna.

sardesco, -ignolo agg. [Sardinian, arde, sardesco, sardinisch] de Sardigna, sardu, sardiscu, sardignolu (dispr.) (LNC), sardhignoru, sardhu, di Sardhigna (S), di Saldigna, saldu, saldignolu (G)

sardina, -ella sf. itt. (Sardina pilchardus) [sardine, sardine, sardina, Sardine] sardina (lat. SARDINA) (LNC), sardella (C), sardhina (S), saldina, sardina (Cs) (Lm) (G) // sardoni m. (C) “s. dorata; Clupea dorata”; sardina (LNC) “anche: taglio che fa il barbiere col rasoio”

sardismo sm. [sardism, sardisme, sardismo, Sardismus] sardismu (LNC), sardhismu (S), saldismu (G)

sardista agg. smf. [sardist, sardiste, sardista, Sardist] sardista (LNC), sardhistha (S), saldista (G)

sardità sf. [sardity, sardité, sardidad, Sardität] sardidade (LN), sardidadi (C), sardhiddai (S), salditai (G)

sardo agg. [Sardinian, sarde, sardo, sardisch] sardu (lat. SARDUS), sardiscu (ant.) (LN), sardu, sadru, sradu, sardiscu (C), sardhu (S), saldu (G) // faeddare a sa sarda (LN) “parlare alla maniera dei sardi, francamente”; a sa sardisca (L) “alla moda dei Sardi”; sardarigheddu (C) “bambino s. vestito in costume”; Su sardu si futtit una borta solu! (prov.-N) “Il s. si frega una sola volta!”; Lu sardhu in bàccuru fazi miràgguru (prov.-S) “Il s. col bastone compie prodigi”

sardonia sf. bot. (Ranunculus sceleratus) [buttercup, sardonie, sardonia, Sardonisch] erva sardònia, erva de ranas (L), sardònia, erba de ranas, erba de venale (N), sardònia, sardónica, erba de arranas (C), ranùncuru aresthu m. (S), ranùnculu arestu m. (G)

sardonica sf. bot. (Oenanthe crocata) [sardonyx, sardonique, sardónica, Sardonyx] àppiu areste m., àppiu burdu m. (L), isàppiu m., turgusone m., trigusa, trivusa màsciu (N), erba sardónica, àppiu burdu m., àppiu burdu de arriu m., àppiu aresti m., artàina, lau cuaddinu m., lau de arriu m., fenugu de àcua m. (C), lua (S), alba saldónia, algulenta aresta, alba piluzza, laoni m. (G) // sardónica (L) “sardonica, pietra preziosa”

sardònico agg. [sardonic, sardonique, sardónico, sardonisch] sardónicu (LNC), sardhónicu (S), saldònicu (G) // risu sardónicu (LNC) “riso s.”

sargo sm. itt. vds. sàrago

sarmento sm. [sarmentum, sarment, sarmiento, Rebschössling] sarmentu, isarmentu (lat. SARMENTUM), isammentu, isermentu, sirmentu, sermentu (L), sarmentu, rubanu (N), sarmentu, sermentu, isermentu, sramentu, srementu (C), saimmentu (S), salmentu, vitichignu (G) // traigadu (L) “s. con i grappoli”; esarmentare, isarmentare, isvidighinzare (L), irvitichinzare, isvitichinzare (N), sarmentai (C), saimintà (S), svitichignà (G) “tagliare i s.”; sàrtia f. (C) “verga di s. da trapiantare; lat. SARTUS”; cravasone (N), cravasoni, pitroxa f. (C) “stecca di s.”; pudoni (C) “occhio a frutta del s.”; Abba cun bentu, annada de sarmentu (prov.-L) “Pioggia e vento, annata di s.”

sarto sm. [tailor, tailleur, sastre, Schneider] trapperi (sp. trapero), drapperi (cat. draper) (L), mastru de cosire, mastru de pannu, festadore (N), maistu de pannu, costureri, coseri (C), trapperi, drapperi, sisthadori (S), trapperi, drapperi, saltu (G) // mesta de pannu f. (C) “sarta”

sartoria sf. [tailor’s, maison de couture, sastrería, Schneiderei] buttega de trapperi, drapperia (L), butteca de mastru de pannu (N), buttega de su maistu de pannu (C), buttrea di trapperi (S), salturia (G)

sassaia sf. [barrier of stones, digue de pierres, pedregal, Steinfeld] pedraja, pedraghe m., sassedu m. (lat. SAXETUM), crastarzu m. (L), predarju m., crastaza, crastatza, crastaju m., millone m., mugoradda, razile m., praigarzu m. (N), perdaja, perdera, perdiaxu m., margangioi m., margangioni m., mragangio(n)i m. (sic. maragghiuni) (C), piddrera, piddràia (S), pitragghju m., pitràia, ruccagghju m., marrebbi pl., marregghju m. (G)

sassaiola sf. [sone-fight, bataille à coups de pierre, combate a pedradas, Steinhagel] battagliola, battajola, appedreada, pedrea (L), carranzu de monte m., carranzada, apperdicada, apperdionzu m. (N), apperdiamentu m., petrea, pedrea (sp. pedrea), sassa, stimpangiara (C), battagliora (S), battaddola, scaricata (G) // jocu a carranzu ‘e monte m. (N) “gioco della s.”

sassarese agg. smf. [of Sassari, de Sassari, de Sásari, von Sassari] tataresu (LN), tzatzaresu (N), sassaresu (C), sassaresu, tataresu (C), sassaresu (G)

Sassari sf. [Sassari, Sassari, Sásari, Sassari] Tàtari (LN), Tzàtzari (N), Sàssari (C), Tàtari, Tathari (ant.), Sàssari (S), Sàssari (G)

sassata sf. [blow with a stone, coup de pierre, pedrada, Steinwurf] colpu de pedra m., pedrada (L), corfu de preda m. (N), corpu de perda m., stimpangiada, stimpangiara (C), còipu di predda m. (S), pitrata, colpu di monti m. (G) // accrastiare (L), piddà a colpi di monti (G) “prendere a s.”; lanca-lanca (N) “a sassate””

sassello (tordo) sm. orn. (Turdus iliacus) [thrush, mauvi, zorzal malvís, Drossel] turdu suarinu (L), turdu suberinu, turdu cabaddinu (N), turdu piticu, tùrdulu de matta (C), immurthiddu (S), tùldulu culumbinu, smultitu (G)

sassifraga bianca sf. bot. (Saxifraga granulata) [saxifrage, saxifrage, saxafrax, Steinbrech] zuseppina, erva de coloras, erva de rocca (L), giuseppina, zuseppina (N), erba de arrocca (C)  // erba de perda (C) “s. rossa”

sasso sm. [stone, pierre, piedra, Stein] pedra f. (lat. PETRA), crastu (lat. CRASTUS), marrarzu, busca f. (sassolino), burca f., brusca f., burga f., bùrgula f., bùscula f. (L), preda f., crastu, castru, códule (lat. COTULUS), crocótzulu, contone, codina f. (N), perda f., pedra f., crastu, códula f., códulu, marràggiu (C), predda f., peddra f., crasthu, marràggiu (S), petra f., monti, patàccia f., patàcciu, bòcciu (s. di fiume) (G) // ammolare (L) “ammassare i s.”; accodulare (L) “lanciare s.”; appedrigare (L), apperdiai (C) “percuotere con s.; brùscula f. (L) “sassolino” ; pedra de imbrùnciu (imbruncu) f. (L)“s.  sporgente che fa inciampare”; pedra sàssina (LC) “s. friabile, sabbioso”; pedrischéddula f. (L), predischedda f., croccos pl. (N), perdixedda f. (C), pitredda f. (G) “sassolino”; sp. apedrear”; atturai de màrmuri, abbarrai cìrdinu (C) “restare di s.”; tallutza f. (C) “sassolino piatto”; predda ruddurana f. (S) “s.  erratico”; Tira lu monti e coa lu pugnu (prov.-G) “Scaglia il s. e nascondi la mano”

sassofono sm. mus. [saxophone, saxophone, saxofón, Saxophon] sassófonu (LNC), sassófanu (S), sassòfonu (G)

sassola sf. mar. [bail, écope, achicador, Össfass] sàssula (cat. sassula), àssula, trobiolu m. (s. di quercia), teruddone m. (L), àssula, sàssula, tùrbia, trùbia, trubia, truvia (lat. TRUBLIUM) (N), sàssula, sàssua, trovia, turra (lat. TRULLA) (C), sàssura (S), sàssula (G)

sassoso agg. [stony, pierreux, pedregoso, steinig] pedrosu, codinattu, codinarzu (L), predosu (N), perdosu, pedrosu (C), piddrosu (S), pitrosu, pitricosu, aspriu (G)

Satana sm. [Satan, Satan, Satán, Satan] Sàtana, Satanassu (LNCS), Satannu (L), Sàtana, Sàltana, Satanassu (G) // vds. anche diavolo, demònio

satanasso sm. [